Каляды

Каляды, Шчадрэц (Новы год) - самыя яркія і доўгачаканыя святы ў гадавым коле народных каляндарных абрадаў. Лічылася, што калі весела правесці пачатак Новага году, то ўвесь год будзе вясёлы і шчаслівы.

Кульмінацыя калядных абрадаў і чыннасцяў — абыход двароў групай калядоўнікаў 7 студзеня (калядны абыход) або 13 студзеня (шчадраванне). Склад калядоўнікаў мог вар’іравацца: у адных мясцінах хадзілі толькі хлопцы, у іншых - хлопцы і дзеўкі, або мужчыны і жанчыны.

Цэнтральнай асобай абыходнай групы была “каза” - сімвал Новага году, “новага сонца”. Згодна з тэкстам старажытнай песні, каза з казлянятамі хаваецца на гары, іх пераследуюць воўк з ваўчанятамі. Уратаваўшыся ад ваўка, каза трапляе да старога дзеда, які яе забівае: гэта ахвяра дзеля “адраджэння” сонца, надыходу Новага году.

Го-го-го, коза, го-го-го, сера,

Дзе ты рогі подзела?

На соль проела.

А соль дорога, а мера мала.

Под горою воўк з воўчэнятамі,

На горэ коза с козенятамі.

Выскочыў воўчок,

За козоньку цоб,

А воўчэнята — за козенята.

Выскочыў заец, стаў козу лаець:

Ты здзесь, козонька, не господыня -

Свойіх дзеток не покорміла,

Узела б серпок, нажала б снопок,

Покорміла б, поводзіла б

По сунічнічку, по бруснічніку.

Пошла б у тэ сэльцэ, у Міколаеўку,

У Міколаеўцы ўсе хлопцы-стрэлцы,

Позбіраліса, позмоўляліса,

Хочуць козу ўбіць, дай славу зробіць.

А я тых хлопцоў дый не боюса,

Только боюса старого дзеда,

Дзед як дасць у вушко - поцечэ юшка.

У групу калядных персанажаў маглі ўваходзіць таксама “дзед”, “конь” ці “кабыла”, “мядзведзь”, “воўк”, “жораў”, “бусел”, сарока”, “салдат”, “цыган”, “доктар”. Калядныя падарункі насіў “механоша”.

Першым у хату ўваходзіць “дзед”-павадыр, які вядзе за сабой “казу”. За імі ідуць музыка, механоша і ўся “світа”. “Каза” становіцца пасярод хаты, пры ёй павадыр, астатнія стаяць у парозе. Пахваліўшы гаспадароў, павадыр пачынае дражніць кіем “казу”, якая тут жа падае на зямлю, нібы памірае. Каб ажывіць казу, трэба яе задобрыць: што-небудзь падарыць. Гаспадары не шкадуюць пірагоў, сала, каўбасы, бо, вядома ж, калядная “каза” — сімвалічны гарант добрага ўраджаю ў наступным годзе.

Дзе коза туп-туп, там жыта сем коп.

Дзе коза рогом - там жыто стогом.

Зайшоўшы ў хату, калядоўнікі сыпалі зерне, здзяйсняючы рытуальны пасеў збожжа, які павінен быў забяспечыць поспех земляробчай працы, зычылі гаспадарам багатага ўраджаю, усякага дабрабыту, дачок пааддаваць, сыноў пажаніць. Атрымаўшы ад гаспадароў падарункі, калядоўнікі пераходзілі ў іншую хату.

Здымкі 2009 году, в. Пагост, Піншчына, серыя “Дахрысціянскія традыцыі”.