Заканчваецца лета, заканчваюцца вакацыі, заканчваюцца адпачынкі настаўнікаў... У Беларусі хутка будуць святкаваць Дзень ведаў, галоўны сімвал якога, зразумела, — кніга... А стваральнікі кніг, пісьменнікі, самі і галоўныя кнігачэі. Таму і персанажы іх чытаюць шмат. Аўтары з дапамогай чытання сваіх герояў яшчэ і мастацкія задачы вырашаюць. Напрыклад, калі створаны Франкенштэйнам монстр у рамане Мэры Шэлі чытае «Пакуты юнага Вертэра», мы разумеем: монстр гэты з пяшчотнай душой і марыць, каб яго пакахалі.

У матэрыяле для zvizada.by Людміла Рублеўская прапануе паглядзець, што чыталі героі беларускай літаратуры.

«І воску з ладанам прыемны пах пачуў...»

Максім Багдановіч нездарма называў сябе часам Максімам Кніжнікам. Ён чытаў вельмі шмат, і не толькі сучаснай яму літаратуры... Пра што сведчыць хаця б верш «Кніга», напісаны ў 1912-м годзе.

«Псалтыр, пакрытую няжорсткай,

бурай кожай,

Я ўзяў і срэбныя засцёжкі адамкнуў,

Перачытаў радкі кірыліцы прыгожай

І воску з ладанам прыемны пах пачуў.

Вось псальма слічная.

«Як той алень шукае

Крыніцы чыстай, так шукаю Бога я».

Як вее свежасцю яе краса жывая!

Як радасна далей спяшыць душа мая!

І бачу я ў канцы няхітрую прыпіску,

Што «кнігу гэтую раб божы, дзяк Гапон,

Дзеля душы спісаў у месце Ваўкавыску

У рок сем тысяч сто васьмы

з пачатку дзён».

Згадзіцеся, падобна, што аўтар трымаў гэтую кнігу ў руках... Верш Максім Багдановіч напісаў пад уражаннем наведвання Беларускага музея ў Вільні, дзе захоўвалася багата рукапісных кніг. Праўда, хаця ўсе прыведзеныя паэтам дэталі праўдападобныя, дакладна такой кнігі, спісанай у Ваўкавыску дзякам Гапонам, навукоўцы не адшукалі. Але «Псалтыр» — сапраўды кніга, вартая заняць першае месца віртуальнай бібліятэкі.

«І ў той жа час па-беларуску ціхая»

Не заўсёды, праўда, згадка ў літаратурным творы чужога твора паважлівая... Напрыклад, у рамане Андрэя Мрыя «Запіскі Самсона Самасуя» згадваецца экспанат з музея вёскі Шапялёўка: зборнік вершаў ХVІІ ст. «Ён і яна». Падаецца той зборнік у пераліку з «цікавым рукапісамі ХV стагоддзя „Аб гаспадарчым выхаванні жывёлы“ і „Дзённікам абжэрства (ХVІ ст.)“. Гэты зборнік вершаў „Ён і яна“ насамрэч — паэма Янкі Купалы „Яна і я“. Напісаў яе Купала ў 1913 годзе пад уплывам прачытання этнаграфічных зборнікаў, на першай старонцы рукапіса — загаловак „Яна і я“ (Песня), або 66 і яшчэ 6 песень. Ад песні да песні». У паэме, дзе ўспяваецца сялянскі каляндарны цыкл, угледжваецца паралель з «Песняй песняў» Саламона. Патрыярхальнае жыццё, праца на зямлі... «Паэма выключна своеасаблівая, зямная, паганская і ў той жа час па-беларуску ціхая, акварэльная і зноў, і зноў мужыцкая», — пісаў Фадзееў. А вось маладыя літаратары палічылі твор састрарэлым. Вось і прылічыў яе здзекліва Андрэй Мрый да XVІІ стагоддзя... Таму паспрабуйце перачытаць паэму і ацаніць самі.

«Левай рукой правае вуха цераз галаву чухае»

Уладзімір Караткевіч быў аматарам інтэлектуальнай гульні з чытачом. Ён зрабіў тое ж, што пазней зробіць Міларад Павіч у сваёй «Скрыні для пісьмовых прыналежнасцяў», героі якой чытаюць Павічаўскі ж «Хазарскі слоўнік». У рамане «Чорны замак Альшанскі» Караткевіча героі абмяркоўваюць раманы... самога Караткевіча.

«Шаблыку гэтая бяседа была такая цікавая, што здохнуў бы разам з мухамі. Таму размова перайшла на тэму, ад якой, мяркуючы па нашых літаратурных газетах, здохлі б мухі ўва ўсім свеце: на „кніжнасць“.

— Ну вось якой ты, Міхась, думкі пра Быкава?

— А нічога. Не выдумляе. Відаць, што сербануў гэтай ваеннай раскошы аж пад пілотку. Не тое што нейкі піша, як Саня лазенным венікам роту немцаў разагнаў... з танкамі.

Мылі, мылі костачкі інжынерам чалавечых душ (пачулі б яны гэта з трыбуны), і скончылася размова яшчэ на адной асобе, да якой я ўвогуле стаўлюся цярпіма:

— Ну а гэты... Караткевіч? — спытаў Шаблыка.

— А нішто сабе. Толькі чумавы нейкі, дурашны. Левай рукой правае вуха цераз галаву чухае... Ніколі не ведаеш, чаго ад яго чакаць».

«Мяне ты тады йшчэ заўважыў, мой сокал..»

Сваёй улюбёнай гераіні Паўлінцы Янка Купала таксама дае ў рукі кніжку... Праўда, не зусім звычайным чынам. Да прыгажуні Паўлінкі прыходзіць у госці яе каханы, настаўнік Якім Сарока, скарыстаўшыся тым, што бацькі дзяўчыны з’ехалі на кірмаш.

«Паўлінка (садзячыся за шыццё). Але смела будзь, як у Бога пад прыпечкам. Паехалі абое на торг і, пэўна, позна вернуцца, бо маюць трохі сяго-таго да прадання і маняцца сякія-такія зрабіць пакупкі. Бачыш, заўтра мае быць трохі гасцей з кірмашу. (Абнімае Якіма, раптам знаходзіць у кішэні кнігу.) А гэта што? (Чытае няўмела першыя радкі з „Песні аб Сокале“ М. Горкага. Потым ён забірае ў яе кнігу і сам чытае.)»

Нагадаю першыя радкі таго твора: «Море — огромное, лениво вздыхающее у берега, — уснуло и неподвижно в дали, облитой голубым сиянием луны. Мягкое и серебристое, оно слилось там с синим южным небом и крепко спит, отражая в себе прозрачную ткань перистых облаков, неподвижных и не скрывающих собою золотых узоров звезд».

Зразумела, чытаць Горкага Паўлінка павінна была, каб глядач зразумеў, што Якім — рэвалюцыянер. Вось толькі радкі тыя занадта лірычныя. Таму ў пэўны час воляю рэжысёраў Паўлінка чытала іншы твор Горкага — «Буравеснік» і невыпадкова кнігу знаходзіла, а Якім нібыта па яе просьбе крамолу ёй прынёс. Часам эпізод з чытаннем Горкага ўвогуле са спектакля прыбіраюць. А вось Купала вобраз горкаўскага сокала лічыў знакавым і на смерць Горкага пісаў: «Праспяваў сваю песню аб сокале, Скалыхнуў белы свет буравеснікам», «Мяне ты тады йшчэ заўважыў, мой сокал, Калі была цемра і жудасць навокал».

«Гэтай басні прыпомніць не можна, дужа цяжкая»

Герой цудоўнага твору Яна Баршчэўскага «Шляхціц Завальня, альбо Беларусь у фантастычных апавяданнях», студэнт, прыязджае пагасцяваць да свайго дзядзечкі, аматара дзівосных гісторый. Вось дзядзечка і давай прасіць вучонага пляменніка:

«— Ты чалавек вучоны, хадзіў у езуіцкую школу, чытаў многа кніжак, гутарыў з вучонымі людзьмі, павінен ведаць шмат разнастайных гісторый, сёння ўвечары распавядзі мне што-небудзь цікавае».

Пачаў хлопец прыпамінаць, чым бы пахваліцца, ды нічога не чытаў, апрача гісторыкаў і класікаў. І вырашыў пачаць з «Адысеі» Гамера, «бо ў гэтай паэме поўна чараў і дзіваў, як і ў нашых простанародных аповесцях».

Вось увечары сабраліся ўсе паслухаць вучонага паніча... Той, каб гісторыя была зразумелай, кораценька распавёў пра самых галоўных грэчаскіх багоў, багінь і герояў, пад рэплікі «Гэтай басні прыпомніць не можна, дужа цяжкая». Тым не менш цытаванне «Адысеі» працягнулася да апоўначы...

«У час майго побыту ў дзядзькавым доме мусіў я амаль пяць тыдняў кожную ноч усыпляць яго пераказам славутых паэм грэчаскіх або лацінскіх класікаў, аднак найбольш яму падабалася з „Адысеі“ мудрасць Уліса на берагах Цырцэі і на востраве цыклопаў. Паўтараў мне не раз:

— А можа, некалі даўно і бывалі такія агромністыя веліканы, толькі дзіўна, што з адным вокам на лбе. Але ж і хітрун гэты Уліс — напаіў, выкалаў вока і выехаў на баране.

Не мог таксама ён забыць шостай песні з Вергілія, дзе Эней увайшоў у пекла. Паўтараў некалькі разоў такія словы:

— Хоць ён быў і паганін, ды якое шляхетнае пачуццё і любасць да бацькі — ісці ў такое небяспечнае месца. Але якая ў іх дзіўная вера, у нас душачкі збавёныя ідуць у неба, а яны сабе прыдумалі нябеснае валадарства так глыбока пад зямлёй. Дзіўная рэч!»

«Гэта бязмежнасць зацірала зямлю»

Раман «На ростанях» Якуб Колас пісаў пра сябе, і галоўны герой, малады настаўнік Лабановіч — гэта і ёсць малады Канстанцін Міцкевіч, які пакутліва шукае свій шлях і разважае над сэнсам жыцця.

«Гадзіннік прабіў поўнач. Настаўнік перанёс лямпу ў другі, яшчэ меншы, пакоік, дзе стаяў яго просценькі дзервяны ложак, лёг у пасцелю і чытаў «Зорныя светы і іх насельнікі».

Кніга робіць на героя вялікае ўражанне

«Шырокі малюнак недасяжных светаў раскрываўся перад вачамі маладога настаўніка ва ўсёй сваёй таемнасці і бязмежнасці. І чым больш мысль захоплівалася гэтым чароўным малюнкам і гэтымі незлічонымі светамі, раскіданымі сярод бяздонных багнаў, такіх страшных, такіх павабных, — зямля і чалавек, пагардлівы гаспадар яе, рабіліся ўсё меней і меней значнымі, нікчэмнымі. Гэта бязмежнасць зацірала зямлю, і яна гублялася ў ёй, як малюсенечкая пылінка. А якім малазначным, непрыметным з’яўляўся чалавек, яго клопат, яго штодзённыя драбніцы жыцця! Новыя думкі і настроі ахінулі маладога настаўніка. Але гэтыя думкі ў момант разляцеліся, як вераб?і, калі ў іх вясёлы гурток паляціць каменьчык, кінуты рукою якога-небудзь падшывальца-жэўжыка; страшны і непрыемны вобраз смерці бліснуў сярод гэтых думак маладога настаўніка і разагнаў іх. На адзін момант жыццё ў ім як бы спынілася. Па яго целе прабегла дрыготка, бо гэты вобраз смерці вынік зусім неспадзявана.

„Я памру! — падумаў малады настаўнік. — Будзе такі час, калі я стану нежывым, трупам!“

На кароткі міг ён як бы адлучыўся ад сябе самога і зірнуў на сябе збоку, як старонні, другі чалавек, і жыва ўявіў сабе той момант, калі ён будзе нерухомым трупам».

Лабановіч доўга разважае на гэтую тэму... А кніга цалкам рэальная — гэта брашура вядомага астранома прафесара Іосіфа Пале «Звездные миры и их обитатели. Введение в современную астрономию», якая выйшла ў 1903 годзе ў Санкт-Пецярбургу як бясплатны дадатак да часопіса «Вестник и библиотека самообразования». Напэўна, Якуб Колас якраз гэтае выданне і меў. Французскі астраном у ім разважае пра магчымасць жыцця на іншых планетах.

Ласіныя губы ў воцаце

Дзеянне аповесці Адама Мальдзіса «Восень пасярод вясны» адбываецца ў XІX стагоддзі, сярод галоўных герояў — паэт Уладзіслаў Сыракомля і яго каханая, актрыса Гелена Маеўская. Чытач трапляе ў свецкія салоны, дзе часам можна пачуць і такое:

«— О, то я панству лепей раскажу, як акрэсліць, колькі карове год, — узрадаваўся магчымасці Дайнаровіч. — Нічога прасцейшага. Ад кожнага цяляці на рагах паяўляецца па колцу. Варта глянуць на рогі — і падлічыць колцы.

— Усё ён ведае, усё помніць! — з захапленнем шапнула пра Дайнаровіча Янінка.

— Супакойцеся, міленькая, — ціха адказаў Сыракомля. — Свае парады ён проста вычытаў у кнізе „Гаспадыня літоўская“ пані Гарватовай з Мінска. Аўтарка на кнізе не абазначана, але ўсе здагадваюцца, хто яе напісаў».

Адам Мальдзіс не дарэмна згадвае кнігу «Гаспадыня літоўская». Менавіта Адам Мальдзіс знайшоў яе, уразіўся сакавітасці, атмасфернасці і беларускасці, і ўсяляк прапагандаваў. Адтуль Уладзімір Караткевіч браў каларытныя дэталі, накшталт блакітнага ліквору і ласіных губ у воцаце. Доўга вяліся спрэчкі наконт асобы аўтаркі, той жа Мальдзіс давёў, што яе звалі не «пані Горватава», а Ганна Цюндзявіцкая. І на сёння «Гаспадыня літоўская» — папулярнае чытво. Рэцэпты, якія там прыводзяцца, і гаспадарчыя парады часам гучаць як мастацкія творы.

Так што густы літаратурных герояў могуць супасці і з вашымі, шаноўныя чытачы. Самы час зацікавіцца беларускай літаратурай.