Калі пачынаюць размову пра сюррэалізм, то ў размове заўсёды згадваецца імпазантны і шакавальны Сальвадор Далі, крыху радзей – Рэнэ Магрыт або Жаан Міро. У Беларусі таксама быў свой сюррэаліст – выдатны і эпатажны мастак Георгій Скрыпнічэнка.
Пісаць у гэтым вельмі арыгінальным кірунку ён спрабаваў яшчэ ў 1960-х, але больш выразна і плённа заняўся сюррэалізмам у апошнія гады перад Перабудовай. У той жа час ён стварыў незвычайную для сябе працу “Сёння свята” — палатно, насычанае сімволікай, якое злучыла ў сабе рысы розных мастацкіх напрамкаў. Пра што гэтая карціна, якія культурныя коды ў ёй схаваныя – пра гэта і не толькі Onliner пагаварыў з вядучым навуковым супрацоўнікам мастацкага музея Надзеяй Усавай.
Што трэба ведаць пра мастака Георгія Скрыпнічэнку?
Будучы мастак нарадзіўся ў 1940-м ва ўкраінскім горадзе Мікалаеве, а пасля Вялікай Айчыннай вайны разам з сям'ёй пераехаў на ПМЖ у Беларусь – у Слуцк. Яго бацька з вялікай любоўю ставіўся да творчасці. Маляваў сам, спрабаваў у свой час нават паступіць у Кіеўскі Мастацкі інстытут, але не выйшла, аднак любоў да мастацтва ў выніку перадаў сыну.
Пасля заканчэння школы Георгій паступіў у Мінскае мастацкае вучылішча. Скрыпнічэнка не асабліва хацеў працаваць у дамінуючым у Саюзе сацрэалізме. У 1965-м ён прыняў удзел ва ўсесаюзнай выставе маладых мастакоў, прадставіўшы там два палотны, якія шэраг савецкіх мастакоў палічылі абуральнымі. Яго нават ледзь не выключылі з вучэльні – выратавалі выкладчыкі Леанід Шчамялёў і Альгерд Малішэўскі. У тэатральна-мастацкі інстытут нават не паступаў: ведаў, што не прымуць.
У 1978-м ён разам з іншымі беларускімі мастакамі адправіўся ў першую арганізаваную паездку ў Заходнюю Еўропу. Як кажа Надзея Усава, нашы майстры не толькі ўпершыню сутыкнуліся з забойным водарам французскай парфумы і пахам добрай кавы ў аэрапорце, якія так уразілі нашых майстроў, але і на свае вочы ўбачылі карціны Франсіска дэ Сурбарана, Тэадора Жэрыко, Жана Энгра і іншых мастакоў, якія працавалі ў рознай стылістыцы. Гэтая паездка сур'ёзна паўплывала на Скрыпнічэнку. У 1980-х ён цалкам пагрузіўся ў смелы, эксперыментальны, насычаны алегорыямі жывапіс і займаўся ім аж да сваёй смерці ў 2015-м. праз год у Мастацкім музеі ў памяць аб майстры прайшла маштабная выстава яго работ «Метамарфозы», а ў 2018-м Скрыпнічэнку паказалі ў Мінску пад адкрытым небам на плошчы Якуба Коласа – у рамках вядомага праекта «Мастак і горад».
– Скрыпнічэнка лічыцца першым сюррэалістам у нашым мастацтве, – кажа Надзея Усава. – Некаторыя нават называюць яго беларускім Сальвадорам Далі, хоць Георгій Сяргеевіч падобнае параўнанне не вельмі і любіў. Ёсць у гэтым пэўная другаснасць, капіраванне. Нікому не хочацца славіцца сімулякрам генія. Але бытаванню падобных выказванняў ён спрыяў і сам. Скрыпнічэнка, як і Далі, ператварыў жыццё ў творчы акт і перформанс. Яшчэ падчас жыцця ў Слуцку ён наведваў студыі выяўленчага мастацтва рэалістычнага мастака Садзіна і славіўся там абсалютным экстрэмалам, стылягам, і, як казалі, мясцовыя дзяўчынкі аж пішчалі, калі яго бачылі.
Трэцяя жонка Скрыпнічэнкі нашмат пазней распавядала, што з ім немагчыма было ісці па горадзе: многія даведваліся, спынялі яго і віталіся. Для звычайнай прагулкі апранаўся як дэндзі, быццам ішоў на званы прыём. Гуляў з кіем альбо парасонам. Скрыпнічэнка эпатаваў публіку сваімі карцінамі, а-ля Далі падкручваў вусы, вёў трохі багемны лад жыцця, падтрымліваў чуткі пра сябе як пра сэрцаеда, малюючы на карцінах, акрамя жонак, шматлікіх прыгожых натуршчыц.
Хоць гэтую багемнасць і бяздзейнасць ён усё ж такі часцей імітаваў, паколькі быў вялікім працаўніком і вельмі шмат часу праводзіў у сваёй майстэрні. У канцы жыцця абсалютна змяніўся і адасобіўся на хутары ў Белым беразе, у Налібоцкай пушчы, дзе бязвылазна працаваў.
Што тычыцца яго мастацтва, то ён, безумоўна, вельмі рознабаковы мастак. Скрыпнічэнка, да прыкладу, проста цудоўны лірычны і магічны пейзажыст Мінска, надзвычайны графік-ілюстратар. У яго часам няроўнай жывапісу сустракаецца нават адкрыты кіч, аднак глядач любіць яго менавіта як мастака-сюррэаліста. І ён, вядома ж, гэтымі працамі дадаў перчыка чылі ў наша мастацтва. Калі на фоне рэалізму, сентыментальных пейзажаў, патрыятычных работ з'явіўся такі мастак, то гэта быў выбух.
Фактычна ён стварыў Нацыянальны варыянт рамантычнага сюррэалізму. Мастак Леў Лейтман на абмеркаванні моладзевай выставы ў ЦК камсамола яшчэ ў 1962-м нават назваў яго «хунвейбінам у беларускім мастацтве».
Як тлумачыць Надзея Усава, многім не падабалася яго манернасць у шматлікіх аўтапартрэтах, чарната каларыту, прамашкі ў кампазіцыі, але яго шанавалі як пышнага графіка, прыемнага суразмоўцу і камунікабельнага чалавека.
Што намалявана на карціне “Сёння свята”?
Яна датаваная 1985 годам і, хутчэй за ўсё, была напісана да выставы, прысвечанай 40-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне. У працы толькі мільгаюць рысы сюррэалізму, які ў далейшым паглыне майстра. Аднак, як лічыць Надзея Усава, асноўныя прыёмы пабудовы сюррэалістычнай карціны-гульнb з прасторамі, шматлікія дэталі, якія робяцца сімваламі, тут ужо прысутнічаюць. На палатне мы бачым майстэрню мастака. Перад намі стаіць мальберт з толькі што закончаным творам. На ім — разбураны горад, бабуля ў праёме хлява, чартапалох, ляжачае цяля... Хлопчык, намаляваны са спіны, нясе жанчыне кветкі.
Надзея Усава ўпэўненая, што такой працы ў Скрыпнічэнкі няма і ён фактычна напісаў карціну ў карціне, выкарыстаўшы яшчэ адзін любімы прыём сюррэалістаў.
Злева ад мальберта – іншае палатно, справа – акно, у ім віднеецца святочная дэманстрацыя. На сцяне вісяць гадзіннік, рог быка, каляндар, на якім стаіць дата – 9 мая.
– Вельмі дзіўная карціна. У яе трэба ўважліва ўзірацца. З аднаго боку, яна досыць ідэалагічна вытрыманая, але з іншага – у ёй няма ваеннага пафасу, перамогу Скрыпнічэнка трактуе не як усе тагачасныя мастакі. Гэта зусім не батальная карціна і не малюнак ветэранаў. Гэта як бы рэфлексія чалавека, які хлопчыкам прайшоў праз вайну. Тым больш мы ведаем, што мастак нарадзіўся ва ўкраінскім Мікалаеве і дзіцем перажыў акупацыю, – тлумачыць суразмоўца. – Бацька пайшоў на фронт, і будучы мастак жыў фактычна ў разбураным горадзе. Тут, магчыма, намаляваная яго бабуля, і Скрыпнічэнка такім чынам, паўтаруся, паказаў сваё ваеннае дзяцінства. Ён казаў, што піша не карціны, а фантазіі. Але гэтыя фантазіі ў сюррэалістаў часта падмацоўваліся вядомымі дэталямі. Так і тут – трэснутае шкло фортачкі, абсалютна дакладна намаляваная палітра з цюбікамі фарбаў, збан і бутэлька, яблыкі на падваконні. Але ёсць і загадкавая дэталь – тонкая палачка, якая паказвае на карціну...
Якая яшчэ сімволіка прысутнічае на карціне?
На палатне шмат розных дэталяў, якія могуць служыць падказкай да разумення творчасці мастака ў цэлым альбо гэтай карціны ў прыватнасці. Разгледзім некаторыя з іх.
Голуб на фортачцы. Адсылка да галубкі Пікаса – сімвал міру, чысціні і спакою, створаны іспанскім мастаком у 1949-м для Сусветнага кангрэса прыхільнікаў свету. У кантэксце ваеннай тэматыкі дадзены сімвал вельмі зразумелы, калі ведаць гэты кантэкст.
Карціна злева ад мальберта. Праца "Сёння свята" выканана праўдзіва, нават гіперрэалістычна, але ў ёй усё роўна ёсць адсылкі да сюррэалізму. Ну, да прыкладу, палатно, якое стаіць злева ў куце карціны. Яно створана відавочна ў сюррэалістычнай манеры, не без магічных украпванняў. Калі ўважліва прыгледзецца, можна ўбачыць стужку, якая прама з палатна спадае на падлогу майстэрні.
Каляндар. Галоўная падказка гледачу, якая дае зразумець, аб якім свяце на карціне ідзе гаворка. Калі гэты ключ не заўважыць, не ведаць гісторыю карціны, здагадацца вельмі няпроста.
Гадзіннік. Прыгледзьцеся, яго корпус дэфармаваны. Магчыма, на карціне ён выкарыстаны ў якасці дэкору, але для сюррэалістаў гэты сімвал мае важнае значэнне. У таго ж Сальвадора Далі ёсць вельмі вядомая праца “Пастаянства часу”, на якой намаляваныя тры цыферблаты, якія сцякаюць. Гэты вобраз выказвае сыход ад лінейнасці разумення часу, яго марнасць і хуткаплыннасць.
Выгляд з вакна. Скрыпнічэнка працаваў у Мінску, у майстэрні на вуліцы Максіма Танка. Майстар наўмысна адлюстраваў від на цэнтр горада – з тэатрам оперы і балету, тэлевышкамі, кафедральным саборам і людзьмі, якія спяшаюцца на дэманстрацыю.
Як праца апынулася ў Мастацкім музеі?
Пасля выставы, прысвечанай 40-годдзю Перамогі, у 1985-м карціну набыў Нацыянальны мастацкі музей. Як лічыць Надзея Усава, калі б гэта была чыста сюррэалістычная праца, яна б нават у перабудоўныя гады не апынулася ў музеі. Але тэматыка і дакладна выпісаныя дэталі дазволілі Скрыпнічэнку заняць сваё месца ў музеі. Што цікава, яго карціны знаходзяцца ў тым ліку за мяжой, у мастака была выстава ў ЗША, але ён вельмі не любіў прадаваць свае працы. Ставіўся да іх як да дзяцей і не хацеў з імі расставацца.
– У сховішчы нашага музея — 11 карцін і 20 графічных работ, – распавядае Надзея Усава. – Толькі палатно «Сёння свята» размешчана ў пастаяннай выставачнай экспазіцыі нашага музея. Большая частка палотнаў знаходзіцца ў спадчыннікаў Скрыпнічэнкі, частка – у калекцыянераў. У экспазіцыях іншых музеяў работ мастака я не памятаю, хоць зараз у Смілавічах, у галерэі «Прастора Хаіма Суціна», праходзіць часовая выстава 20 карцін Скрыпнічэнкі, прадастаўленых яго ўдавой.
Ну, і ў канцы застаецца толькі традыцыйна дадаць, што ўбачыць працу Скрыпнічэнкі ў Мастацкім музеі можна ў любы дзень тыдня, акрамя аўторка. Працуе музей да сямі вечара, а ў чацвер – да дзевяці.
