Рэжысёр Максім Швед працуе над новым дакументальным фільмам пад назвай «Эфект Джоні Косміка». У канцы красавіка адбылася паўтаемная прэзентацыя праекта.

Фота: Руслан Серадзюк

Фільм стаў своеасаблівым працягам нядаўняй выставы фатографа Івана Смаляра (менавіта ён хаваецца за псеўданімам Джоні Космік), якую яму падарылі на Дзень народзінаў удзячныя беларускія тусоўшчыкі. А дзякаваць было за што — Іван гадамі хадзіў у Беларусі і ў Польшчы на вечарыны, дзе здымаў людзей і бясплатна раздаваў ім уласныя фотаздымкі.

Зараз стваральнікі выставы вырашылі перакаваць яскравую праяву салідарнасці ў кіно і дзеля гэтага распачалі кампанію краўдфандынгу. Яе мэта — сабраць мінімум 7,5 тысяч еўра на стварэнне 30-хвіліннага фільма, які будзе адпавядаць патрабаванням кінаіндустрыі і яго можна будзе прэзентаваць на міжнародных кінапляцоўках. Урачысты кінапаказ працоўнага матэрыялу якраз і стаў адпраўной кропкай для будучага праекта.

У інтэрв’ю для Budzma.org Максім Швед распавёў, у чым адметнасць будучага фільма, што такое фрактальная дакументалістыка і ці верыць ён у моц народнага збору грошай.

Максім Швед. Фота: Руслан Серадзюк

— Максім, калі мы з табой апошні раз рабілі інтэрв’ю, ты сышоў з дакументалістыкі ў сферу публічнага харчавання. А зараз — анонс твайго новага дакументальнага праекта. Як тваё жыццё змянілася за гэты час? І ці ты задаволены ўласным выбарам?

— Калі шчыра, за гэты час жыццё павярнулася вельмі нечакана, але я не магу сказаць, што гэта быў нейкі рэзкі разрыў з мінулым. Калі мы з табой размаўлялі ў апошні раз, мне здавалася, што сыход у сферу публічнага харчавання — гэта практычна капітуляцыя перад абставінамі, спроба знайсці нешта больш стабільнае і зразумелае, чым дакументалістыка. Але з цягам часу я пачаў успрымаць гэта інакш. Праца ў гэтай сферы дала мне зусім іншы досвед — уменне працаваць з людзьмі тут і цяпер, адчуваць рытм штодзённасці, бачыць дэталі, якія раней праскоквалі міма. І, як ні дзіўна, гэта ўсё вельмі моцна падсілкавала мой погляд як дакументаліста.

Я не адчуваю, што здрадзіў сабе ці сваёй прафесіі. Хутчэй наадварот — я крыху адступіў, каб потым вярнуцца з больш дакладным разуменнем, навошта мне гэта ўсё. І вось гэты новы праект — ён якраз пра гэта вяртанне. Таму, калі адказваць проста, я задаволены сваім выбарам, бо цяпер ён выглядае не як уцёкі, а як частка шляху.

— У пачатку гэтай зімы шмат пісалі пра выставу ў гонар фатографа Джоні Косміка, які гадамі фатаграфуе і бясплатна раздае фоты ўдзельнікам шматлікіх тусовак. У які момант культурная падзея трансфармавалася ў ідэю зняць фільм?

— Гісторыя з выставай Джоні Косміка спачатку ўспрымалася мной як нешта лакальнае, нават трохі маргінальнае — чарговая культурная падзея для «сваіх». Але ў нейкі момант я злавіў сябе на тым, што гэтая гісторыя не выходзіць у мяне з галавы.

Там было нешта вельмі жывое і супярэчлівае: чалавек, які гадамі фіксуе тусоўкі, людзей, моманты, і пры гэтым нічога не патрабуе ўзамен, нібыта існуе па-за звыклымі правіламі творчага рынку.

Пераломны момант адбыўся, калі я ўбачыў рэакцыю саміх людзей на гэтыя фатаграфіі. Гэта ўжо была не проста выстава — гэта было пра памяць, пра супольнасць, пра тое, як фармуецца неафіцыйная гісторыя.

І тады з’явілася адчуванне, што за гэтым стаіць значна большая тэма, чым проста постаць аднаго фатографа. Менавіта ў гэты момант культурная падзея для мяне трансфармавалася ў кіно — не як фіксацыя факта, а як спроба разабрацца ў з’яве.

Джоні Космік (Іван Смаляр).Скрыншот відэа Максіма Шведа

— Я паспеў абмеркаваць з калегамі паказаны вамі працоўны матэрыял праекта. Пабачанае спарадзіла адчуванне латарэі — ад таго, што можа атрымацца паўнавартаснае фестывальнае даккіно, да таго, што гэта не пойдзе далей за рэпартаж для тэлеканала «Белсат». Ці ёсць у вашай каманды і цябе асабіста канцэпцыя будучай стужкі? І пра што яна будзе?

— Гэтае адчуванне латарэі мне вельмі зразумелае, і я не буду рабіць выгляд, што яно мяне не турбуе. Больш за тое, у нейкай ступені я сам яго падзяляю. На стадыі, на якой мы цяпер знаходзімся, праект сапраўды можа пайсці ў розныя бакі — і гэта частка працэсу.

Але ўнутры каманды і ў мяне асабіста ёсць разуменне, куды мы хочам рухацца. Для мяне гэта не рэпартаж і не проста партрэт героя.

Мне цікава праз гэтую гісторыю разабрацца, як функцыянуе нефармальная культура, як узнікаюць і знікаюць супольнасці, як людзі спрабуюць зафіксаваць сваё існаванне ў часе. Гэта фільм не столькі пра Джона Косміка, колькі пра асяроддзе, якое яго стварыла і якое ён, у сваю чаргу, дакументуе.

Скрыншот відэа Максіма Шведа

Таму канцэпцыя ёсць, але яна не жорстка зафіксаваная — яна жыве і развіваецца разам з матэрыялам. І мне здаецца, што ў гэтым ёсць шанец зрабіць нешта больш жывое і сапраўднае, чым калі б усё было вырашана загадзя.

— Паказаны вамі матэрыял пакідае незразумелай фігуру самога фатографа. Хто ён такі, чаму пра яго здымаюць фільм, каму гэта будзе цікава? Узнікла думка, што ты хочаш паўтарыць трук з фільмам «Чыстае мастацтва», дзе праз постаць мастака Захара Кудзіна ты распавядаў пра правілы жыцця Беларусі канца 2010-х гадоў. Ці будзе такі ж падыход ў «Эфекце Джона Косміка»?

— Гэтае пытанне вельмі дакладна трапляе ў сутнасць праблемы, з якой мы працуем. Джон Космік сапраўды не выглядае як класічны герой дакументальнага кіно. Ён не навязваецца, не тлумачыць сябе, у нейкім сэнсе нават уцякае ад выразнасці. І гэта мяне якраз і прыцягвае.

Калі ўзгадваць «Чыстае мастацтва», то там сапраўды быў прыём, калі праз канкрэтнага чалавека адкрываецца больш шырокая карціна рэальнасці. І, напэўна, я не магу сказаць, што цалкам ад гэтага адмаўляюся. Мне блізкі такі падыход, бо ён дазваляе пазбегнуць прамой публіцыстыкі і пры гэтым сказаць нешта істотнае пра час і месца.

Але ў гэтым праекце я стараюся быць больш асцярожным. Тут няма жадання «выкарыстаць» героя як ключ да тлумачэння рэчаіснасці. Хутчэй гэта спроба ісці побач з ім і з тым светам, які вакол яго, і глядзець, што з гэтага адкрыецца. Таму, калі нейкія паралелі і будуць, то яны ўзнікнуць натуральна, а не як загадзя запланаваны трук.

Джоні Космік (Іван Смаляр).Фота: Руслан Серадзюк

— Калі ўсё складзецца, як доўга вы плануеце здымаць, каб атрымалася сапраўдная кінематаграфічная гісторыя?

— Калі ўсё будзе складвацца, як мы разлічваем, то гэта дакладна не гісторыя на некалькі месяцаў. Я разумею, што для таго, каб з’явілася сапраўдная кінематаграфічная гісторыя, патрэбны час — не толькі на здымкі, але і на тое, каб сітуацыі паспелі адбыцца, каб героі раскрыліся, каб сам матэрыял «прарос».

Я думаю, што гаворка ідзе як мінімум пра год-паўтара актыўнай працы, а можа і больш. Тут немагчыма спяшацца, бо тады ўсё ператворыцца ў павярхоўную фіксацыю. А мне хочацца дасягнуць той глыбіні, калі глядач пачынае адчуваць жыццё ў кадры, а не проста назіраць за ім.

— Ты называеш свой фільм «фрактальнай дакументалістыкай». Патлумач, што ты маеш на ўвазе?

— Я не спрабую прыдумаць нейкі гучны тэрмін дзеля самога тэрміна. Гэта хутчэй спроба апісаць тое адчуванне, з якім я працую з матэрыялам. Мне цікава глядзець на гісторыю як на структуру, дзе кожны маленькі элемент у нейкім сэнсе паўтарае вялікае, дзе ў дробязях прачытваецца агульная карціна.

У выпадку гэтага фільма гэта асабліва адчувальна: ёсць канкрэтны чалавек, ёсць яго фатаграфіі, ёсць асобныя вечарыны, людзі, выпадковыя сустрэчы — і ўсё гэта выглядае як разрозненыя фрагменты. Але калі ўважліва ўглядацца, пачынаеш бачыць, што ў гэтых фрагментах паўтараюцца адны і тыя ж матывы, настроі, спосабы існавання. І тады маленькая сцэна раптам пачынае працаваць як адлюстраванне чагосьці значна большага.

Фота: Руслан Серадзюк

Для мяне «фрактальнасць» тут яшчэ і пра спосаб пабудовы самога фільма. Я не хачу ісці ад лінейнага сюжэту, дзе ўсё тлумачыцца і раскладваецца па палічках. Мне бліжэй структура, у якой глядач нібыта паступова паглыбляецца, вяртаецца да падобных сітуацый, але кожны раз бачыць у іх новы ўзровень. Гэта як назіраць за жывым асяроддзем, якое не мае выразнага пачатку і канца, але пры гэтым мае сваю ўнутраную логіку.

І, напэўна, самае галоўнае — гэта пра давер да рэальнасці. Не спрабаваць яе спрасціць ці падганяць пад загадзя прыдуманую форму, а дазволіць ёй раскрывацца ў сваёй складанасці, нават калі гэта патрабуе ад гледача больш увагі і ўдзелу.

Скрыншот відэа Максіма Шведа

— Вельмі спадабалася зразумеласць вашай краўдфандынг-кампаніі, мэта якой сабраць грошы для падрыхтоўкі ўдзелу ў спецыялізаваных конкурсах і фестывалях па атрыманні індустрыйнага фінансавання праекта. Выглядае ўсё вельмі па-даросламу. Ты сам верыш у тое, што можна будзе сабраць патрэбныя вам грошы ў 7,5 тысяч еўра праз краўдфандынг?

— Мне таксама прыемна, што гэта выглядае зразумела і, як ты кажаш, «па-даросламу», бо гэта была свядомая задача — не проста папрасіць грошай, а патлумачыць, навошта яны патрэбныя і як будуць выкарыстаныя.

Скрыншот відэа Максіма Шведа

Ці веру я, што мы зможам сабраць 7,5 тысяч еўра? Калі б не верыў, напэўна, не пачынаў бы. Але гэта не сляпая вера, а хутчэй разуменне, што краўдфандынг — гэта не толькі пра грошы. Гэта яшчэ і пра тое, ці адгукаецца людзям тое, што ты робіш. І ў гэтым сэнсе для мяне важны сам працэс — убачыць, ці ёсць вакол праекта супольнасць, ці гатовыя людзі ў яго ўкласціся, нават сімвалічна.

Канешне, ёсць сумневы, бо гэта не самая простая мэта і не самая масавая тэма. Але менавіта таму гэта і цікава.

Калі атрымліваецца сабраць такія грошы на дакументальнае кіно, значыць, яно камусьці сапраўды патрэбнае. І гэта, напэўна, самая важная праверка.

Тарас Тарналіцкі, Budzma.org