У канцы XIX стагоддзя знакаміты музей Луўр набыў тыяру (карону) скіфскага цара Сайтаферна, які жыў у трэцім стагоддзі да нашай эры. Як паведамляла газета «Фігаро», за рарытэт заплацілі 250 тысяч франкаў. Грошы па тых часах велізарныя.
Тыяра, зробленая Рухамоўскім
«Скарб» Старажытнага свету
Французскі парламент вылучыў асігнаванні на куплю «шэдэўра антычнага свету”. Луўр валодаў багатым зборам старажытнага мастацтва, скіфская ж тыяра выклікала ў свеце сапраўдную сенсацыю. Знайшлі тыяру быццам бы ў час раскопак магільнага кургана ў Крыме. Яна цудоўна захавалася, хоць гадоў ёй, па меншай меры, дзве тысячы. Шэдэўр і сапраўды ўражваў хараством. На кароне ў форме купалападобнага параднага шлема з 440 грамаў чыстага золата былі намаляваныя сцэны з паэм Гамера «Іліяда» і «Адысея»: эпізоды аблогі грэкамі Троі, фігуры старажытнагрэцкіх багоў і герояў, прыгоды Адысея, сцэны палявання. Верхняя частка тыяры была ўпрыгожана чаканным арнаментам у выглядзе кветак і змяінай лускі. І самае галоўнае: сапраўднасць пацвярджаў надпіс на старажытнагрэцкай пра тое, што гэтую тыяру цару Сайтаферну прыносяць у дар жыхары Алівіі. Рэдкі экспанат заняў пачэснае месца ў зале антычнага мастацтва Луўра, выклікаючы ўсеагульны захапленне. Па фатальным збегу абставін набыццё адбылося 1 красавіка, у дзень дурняў.
У знакамітым Эрмітажы здзіўляліся: як магло здарыцца, што такі скарб упусцілі, бо знайшлі ж карону на тэрыторыі Расіі? Зрэшты, знайшліся і тыя, хто сумняваўся ў сапраўднасці скіфскага шэдэўра.
Палеміка па гэтым пытанні доўжылася сем гадоў. У выніку вядомыя археолагі з Расіі і Германіі абвясцілі залатую карону сучаснай падробкай. Даследаванні прататыпаў намаляваных на ёй персанажаў выявілі, што некаторыя належаць да твораў розных эпох і народаў.
Бясцэнны старажытны скарб апынуўся новатворам і меў канкрэтнага аўтара. Сляды вялі ў … Адэсу. Тут у сціплай кватэрцы на трэцім паверсе, на Успенскай вуліцы, і жыў геній, які стварыў шэдэўр.
Сляды генія вядуць на Палессе
Аб геніяльным адэскім ювеліры і чаканшчыку Ізраілі Рухамоўскім у пачатку XX стагоддзя пісалі многія газеты Еўропы і Амерыкі. Але адэсітам вялiкi майстар быў нядоўга. Да таго, як перабрацца туды, усе свае трыццаць з невялікім гадоў ён пражыў у мястэчку Мазыр, дзе нарадзіўся ў 1860 годзе ў артадаксальнай габрэйскай сям’і.
Ізраіль Рухамоўскі
Мазырскі краязнаўца Аляксандр Бобр пацвярджае гэты факт: «У канцы XIX стагоддзя Мазыр быў габрэйскім мястэчкам. З прыкладна 8,5 тысячы жыхароў каля 5 тысяч былі габрэі. Сёння складана сказаць, дзе дакладна жыла сям’я будучага майстра. Можна меркаваць, што на вуліцы Пакроўскай, цяперашняй Ленінскай. Пазней там з’явіўся невялікі драўляны дом, у якім жылі нашчадкі Рухамоўскіх. Унучаты пляменнік ювеліра Іза Цурыльевіч Пікман – адзін з іх. Пазней – кінааператар і рэжысёр кінастудыі «Беларусьфільм», заслужаны дзеяч мастацтваў БССР. Зразумела, што і дома самога даўно няма, цяпер на гэтым месцы – будынак інстытута «Полесьепроект».
У Мазыры на месцы, дзе, магчыма, жыў майстар, цяпер знаходзіцца інстытут «Полесьепроект»
Па словах краязнаўцы, сярэдзіна і канец XIX стагоддзя для Мазыра былі важным перыядам у развіцці гандлю. Рамеснікі працягвалі традыцыі вытворчасці, якая бярэ пачатак яшчэ з Кіеўскай Русі. У шэрагу больш за двух дзесяткаў рамёстваў былі ювелірнае і гравёрнае мастацтва.
– Аб нашым знакамітым земляку ў газетах пісалі і пазней, – працягвае Аляксандр Рыгоравіч. Ён паказвае пажоўклы асобнік рускамоўнай газеты «Окна», выдадзенай у 1992 годзе ў Ізраілі. У ёй артыкул пра ювелірных спраў майстра Ізраіля Рухамоўскага. Аўтар – Іза Пікман. Ён жа каментуе ўрыўкі з кнігі свайго знакамітага продка “Маё жыццё і мая праца», выдадзенай у Парыжы ў 1928 годзе.
– Гэтую газету аўтар артыкула даслаў мне з Ізраіля.
Яшчэ калі ён жыў і працаваў у Мінску, не раз прыязджаў у Мазыр. Дарэчы, гэта ён здымаў некалі папулярны фільм «Дзяўчынка шукае бацьку» – здымкі праходзілі ў Мазыры … Увогуле, прырода, як гэта часам здараецца, не адпачывала на нашчадках таленавітага майстра.
Кніга яго – самы поўны і дакладны жыццяпіс. Бацькі марылі, каб сын стаў рабінам, але ў яго была непераадольная цяга да мастацтва. Настаўнікі Ізі мала чаму навучылі яго. Адзін з настаўнікаў, мікалаеўскі салдат Іван, якога хлопчык асабліва любіў, нават параіў бацьку знайсці больш кваліфікаванага меламеда (настаўніка).
Шчаслівыя часы ў хлопчыка пачаліся толькі тады, калі па яго настойлівым патрабаванні бацькі купілі яму аловак і ножык. Ён размаляваў усе малітоўнікі і кнігі чалавечкамі, коньмі і вершнікамі. Ножыкам выразаў цацкі, фігуркі.
Гадоў у трынаццаць пачаў гравіраваць па медзі. Усе даводзілася пазнаваць самому. І як ён ганарыўся першым заробкам – памешчык заплаціў пяць рублёў за адгравіраванае срэбра. Слава аб хлопцу пайшла па ўсёй акрузе. Да бацькі зачасцілі сваты. Удачлівым апынуўся бухгалтар водачнага завода Шавель Алукер з суседняга мястэчка Даманавічы, у трох гадзінах язды на валах ад Мазыра. Дзвесце рублёў пасагу – і адбыліся заручыны, а потым і жаніцьба Ізраіля на дачцэ бухгалтара Мэры.
У Мазыры і акрузе ў той час заможных заказчыкаў было няшмат. Аднойчы Рухамоўскі сабраў усе свае вырабы і з’ехаў у Кіеў. Мясцовым майстрам ён спадабаўся. Яму прапанавалі працу за тры рублі за дзень. Узімку ён і працаваў у Кіеве, а на лета вяртаўся ў Мазыр з кучай заказаў для вытанчанай публікі Кіева, Харкава, Адэсы. Але грошы пакуль меў невялікія. На творах таленавітага майстра без імя ставілі свае клеймы іншыя больш прадпрымальныя ювеліры.
У 1892 годзе ў Мазыры здарыўся вялікі пажар, выгарала паўгорада, і маладыя муж і жонка з шасцю малымі дзецьмі адправіліся ў Адэсу. Гэты горад быў раем для ювеліраў: філіял дома Фабержэ, працавала 15 залатых спраў майстроў. Праўда, наш майстар спачатку таксама мала меў са свайго таленту, бо ён працаваў без патэнта. Праз нейкі час, здаўшы экзамен, атрымаў яго.
Саркафаг таксама зроблены Рухамоўскім
Скандал у Луўры
Сярод заказчыкаў Рухамоўскага былі нейкія ачакаўскія купцы браты Гохманы, якія пастаўлялі праз падстаўных асоб найбуйнейшым музеям Еўропы падробкі прадметаў антычнай культуры. Адзін з братоў рабіў эскізы «старажытнасцяў», якія потым увасабляліся ў каралі, пярсцёнкі, дыядэмы, завушніцы і іншыя ўпрыгажэнні. Шэпсель Гохман хутка разабраўся, што гэты залатых спраў майстар – майстар ад Бога, і пры гэтым вельмі сціплы і наіўны чалавек, што вельмі задавальняла прадпрымальнага камерсанта. Махляр сказаў майстру, што хоча падарыць копію тыяры скіфскага цара вядомаму прафесару археалогіі з Харкава. Забяспечыў ювеліра стосам навуковай і мастацкай літаратуры. Восем месяцаў упартай працы – і тыяра была гатовая.
Гохман забраў заказ і заплаціў Рухамоўскаму за працу 1800 рублёў. Сам жа пасля ўдалага продажу шэдэўра Луўру атрымаў 86 тысяч франкаў, два пасярэдніка – 40 і 74 тысячы адпаведна.
Сем гадоў майстэрская падробка займала ганаровае месца ў экспазіцыі Луўра. Але служыцелям музея пад неабвержнымі доказамі навукоўцаў прыйшлося прызнаць: яны сталі ахвярамі грандыёзнай афёры. У красавіку 1903 ювелір з Адэсы атрымаў запрашэнне ад французскага консула наведаць Парыж для вырашэння пытання аб верагодным аўтарстве. «Гэтая гісторыя была для мяне найвялікшым сюрпрызам: з аднаго боку, мяне цешыла, што мая праца выстаўлена ў такім вялікім акне – падумаць толькі, у парыжскім Луўры, самым буйным музеі свету! З іншага боку, мяне засмучала, што іншыя ўзбагачаюцца за кошт маёй працы, а мне плацяць грашы », – здзіўляўся і абураўся майстар. У Парыж адправіўся з умовай, што дарогу туды і назад яму аплацяць.
На пасяджэнні навуковай камісіі стала відавочным, што ён не валодае глыбокімі ведамі ў галіне антычнай гісторыі. Але сваё ювелірнае майстэрства пацвярджае, вырабіўшы па памяці фрагмент фрыза дакладна, як на «царскай тыяры». Пасля гэтага «следчага эксперыменту» сумневаў не заставалася, хто аўтар твора. Дар альвійскіх грэкаў скіфскаму цару апынуўся вырабам ювеліра-віртуоза родам з беларускага мястэчка Мазыр.
Тыяру з залы антычнага мастацтва Луўрскай экспазіцыі перамясцілі ў залу сучаснага прыкладнога мастацтва. Але, ацэньваючы майстэрства аўтара, у траўні 1903 яму ўручылі залаты медаль французскай секцыі дэкаратыўнага мастацтва. А са скандальнай тыярай скіфскага цара можна і зараз пазнаёміцца ў парыжскім музеі дэкаратыўнага мастацтва, куды яе перадаў для экспазіцыі Луўр.
Сам Рухамоўскі не лічыў карону сваім галоўным шэдэўрам: «Гэта не мастацтва, гэта дробязь … Бачылі б вы мой саркафаг» У гэтай працы, якую ён называў «шэдэўрам свайго жыцця», майстар выказаў свае думкі аб тленнасці зямнога жыцця і зямнога шчасця, залаты шкілет даўжынёй каля дзесяці сантыметраў у дакладнасці імітаваў натуральны чалавечы шкілет. Ён размяшчаўся ў мініятурным саркафагу, пакрытым арнаментамі і фігуркамі, які ўпрыгожвалі шэсць карцін, якія сімвалізуюць этапы чалавечага жыцця.
Дзевяць гадоў сышло на гэтую працу. На выставе ў адным з салонаў французскіх мастакоў яна таксама атрымала залаты медаль. У 1913 годзе ў Нью-Ёрку, на аўкцыёне Сотбіс, прададзеная за 365.000 даляраў.
У 1905 годзе Рухамоўскі з’ехаў з Адэсы ў Парыж, які для яго апынуўся шчаслівым горадам. Усё астатняе жыццё ён правёў з жонкай і дзецьмі ў Парыжы, памёр ў 1936 годзе на 75-м годзе жыцця.
Любоў Лобан, Правда Гомель
