Страчаны палац княжацкага роду плануюць часткова аднавіць, зрабіўшы барочную надбудову над захаваным аднапавярховым помнікам архітэктуры пачатку XX стагоддзя. Адбудова палаца дазволіць аднавіць маштаб і цэласнасць гістарычнага квартала, піша «Наша Ніва».

Праектнае рашэнне інтэграцыі страчанага аб’ёму палаца Масальскіх у існуючы будынак № 7. Фота: Facebook / Раман Забела

Як паведаміў у фэйсбуку архітэктар-рэстаўратар Раман Забела, праблема аднаўлення палаца ўскладняецца тым, што сёння на яго гістарычным месцы стаяць іншыя будынкі. Рэзідэнцыя Масальскіх размяшчалася на ўчастку, дзе сёння знаходзяцца дамы № 7 і № 9. Яе арыгінальны фасад працягваўся ад правага, усходняга вугла сучаснага будынка № 7 да левага, заходняга вугла будынка № 9.

Сучасны выгляд будынка па вуліцы Замкавая, 7. Фота: Facebook / Раман Забела

Разгортка па вуліцы Замкавай. Злева направа будынкі №№ 9, 7, 5. Рэалізацыя такога праекта дазволіць вырашыць некалькі горадабудаўнічых праблем на гістарычнай вуліцы. Фота: Facebook / Раман Забела

Доўгі час у краязнаўчай літаратуры палацам Масальскіх памылкова называлі суседні будынак пад нумарам № 5, аднак даследаванні абверглі гэтую атрыбуцыю, замацаваную ў 1980‑я. Гістарычны палацавы комплекс утвараў замкнёны двор і фармаваў сёння амаль страчаную вуліцу Цесную Жыдоўскую, якая злучала Замкавую і Траецкую вуліцы.

Графічная рэканструкцыя гістарычнага выгляду галоўнага фасада палаца Масальскіх на Замкавай вуліцы. Адбудаваць сёння цалкам палац немагчыма, бо на яго месцы ў пазнейшыя часы з’явіліся новыя будынкі, якія сёння таксама з’яўляюцца помнікамі архітэктуры. Фота: Facebook / Раман Забела

Паводле дакументальных крыніц, у 1674 годзе ўчастак быў набыты князем Аляксандрам Палубінскім. Мураваная рэзідэнцыя была пабудавана каля 1726 года гродзенскім старостам Міхалам Масальскім на месцы некалькіх набытых камяніц.

Партрэт гетмана Міхала Масальскага, заснавальніка палаца, працы Шымана Чаховіча. 1765 г. Фота: Wikimedia Commons

Палац Масальскіх на плане горада 1753 года займаў пляц на рагу Замкавай і Цеснай Жыдоўскай вуліц. Фота: Wikimedia Commons

З гэтай прычыны падвалы пад сучасным будынкам № 7 з’яўляюцца старэйшымі за сам палац Масальскіх. Як можна зразумець з планаў і фотаздымкаў, падвалы, злучаныя ў адну лінію і перакрытыя масіўнымі скляпеннямі, цягнуцца ад правага вугла сучаснага будынка ўздоўж былой Цеснай Жыдоўскай углыб квартала.

Падвалы з цыліндрычнымі скляпеннямі пад домам № 7 з’яўляюцца старэйшымі за сам палац Масальскіх, захаваўшыся ад папярэдніх камяніц, набытых для будаўніцтва рэзідэнцыі. 2018 г. Фота: скрыншот відэа Руслана Кулевіча

План падвалаў пад домам № 7. Падвальныя памяшканні цягнуцца ад Замкавай вуліцы (унізе) уздоўж былой Цеснай Жыдоўскай (справа). Фота: conte-invest.by

Новы будынак меў два высокія паверхі, ламаны мансардны дах П-падобнай формы і барочны партал. У 1794 годзе ўласнікам комплексу стаў гродзенскі падкаморы Францішак Юндзіл.

Заняпад будынка пачаўся за часамі расійскага панавання, калі ў першай палове XIX стагоддзя ў ім размясціліся вайсковыя падраздзяленні і лазарэт. Згодна са скаргамі ўласніка ад 1810 года, вайскоўцы цалкам знішчылі інтэр’еры: печы, гіпсавыя вазоны, люстэркі і элементы аздаблення. Пасля буйнога пажару 1899 года рэшткі палаца былі разабраныя.

На захаваных падмурках гродзенскія прадпрымальнікі Аарон Трылінг і Сімка Абрам узвялі аднапавярховы будынак, які цяпер мае адрас Замкавая, 7. У перыяд Другой сусветнай вайны паміж дамамі № 7 і № 5 знаходзіўся ўваход у Гродзенскае гета № 1.

Былы палац Масальскіх на фотаздымку канца XIX — пачатку XX стагоддзя

Аднавіць страчанае, не разбураючы тое, што збераглося

Сённяшні аднапавярховы будынак № 7 мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Аднак аднапавярховы будынак, які займае толькі частку прасторы паміж суседнімі трохпавярховымі камяніцамі, стварае візуальны правал у суцэльнай гістарычнай забудове Замкавай вуліцы. Пасля нядаўняга ўзгаднення праекта аднаўлення суседняга палацавага флігеля па вуліцы Цеснай, архітэктары прапанавалі комплекснае рашэнне для ўсяго квартала.

Перспектыва вуліцы Замкавай. На пярэднім плане будынак № 5, які доўгі час памылкова называўся ў краязнаўчай літаратуры палацам Масальскіх, на заднім — прапанаваная рэканструкцыя дома № 7, з частковым аднаўленнем фасадаў сапраўднага палаца княжацкага роду. Фота: Facebook / Раман Забела

Праект прадугледжвае рэканструкцыю будынка № 7 шляхам інтэграцыі ў яго часткі аб’ёму страчанага палаца Масальскіх. Метадалагічна гэта азначае стварэнне новага аб’екта на арыгінальных падмурках у гістарычных формах XVIII стагоддзя з паралельным захаваннем сцен пачатку XX стагоддзя.

Паводле слоў Рамана Забелы, гібрыдны падыход дазволіць пазбегнуць узвядзення кантраснай да гістарычнай сучаснай архітэктуры і прадухіліць фізічнае задушэнне існуючага аднапавярховага помніка новымі аб’ёмамі.

Блогер-гісторык Яўген Аснарэўскі прапанаваў пайсці далей і аднавіць арыгінальны барочны партал, абапіраючыся на захаваныя іканаграфічныя матэрыялы. Аднак арка партала наўпрост трапляе на аўтэнтычную сцяну захаванага аднапавярховага будынка. Гэта вымагае вельмі далікатнага падыходу, таму праекціроўшчыкі разглядаюць магчымасць кампрамісных рашэнняў, пры якіх візуальнае абазначэнне страчаных барочных элементаў не будзе шкодзіць гістарычным мурам больш позняга перыяду.