У Варшаве захоўваецца залаты сыгнет з датай 1565 год, на якім польскі сфрагіст Адам Хмель у 1901 годзе прачытаў «з Гомеля». Калі ягоная расшыфроўка правільная, пярсцёнак больш чым на 70 гадоў апярэджвае першыя вядомыя дакументальныя звесткі пра габрэйскую грамаду ў ваколіцах Гомеля, піша «Штодзень». А яшчэ ён можа захоўваць найранейшую вядомую фіксацыю сучаснай формы назвы «Гомель» — на 31 год раней за вядомую арыгінальную кірылічную крыніцу.
Таямнічы пярсцёнак з Гомеля, які захоўваецца ў Нацыянальным музеі (Варшава). Фота: Віктар Якубаў
Пярсцёнак з калекцыі Патоцкага
Пра незвычайны артэфакт яшчэ на мяжы XIX–XX стагоддзяў напісаў польскі гісторык, архівіст і даследчык пячатак Адам Хмель. У працы Materyały sfragistyczne. Pieczęci żydowskie ён апісаў некалькі старых габрэйскіх сыгнетаў, сярод якіх асобнае месца заняў залаты пярсцёнак, звязаны з Гомелем. Публікацыя Хмеля сапраўды захавалася ў Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne і сёння даступная ў алічбаваным выглядзе. На той момант пярсцёнак знаходзіўся ў кракаўскім зборы графа Анджэя Патоцкага. Хмель паведамляў, што Патоцкі набыў яго ў Вільні.
Гэта цікавая дэталь, але ператвараць яе ў доказ гандлёвага маршруту «Гомель — Вільня — Кракаў» нельга. Ад 1565 года да часу, калі рэч трапіла да Патоцкага, прайшло больш за тры стагоддзі. Дзе яна знаходзілася ў гэты час і якім чынам апынулася ў Вільні, мы не ведаем.
Затое сам артэфакт, відаць, не страчаны. Паводле інфармацыі гісторыка Віктара Якубава, цяпер сыгнет знаходзіцца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве. Даследчык бачыў яго ў экспазіцыі, хаця, паводле яго слоў, праз музейную вітрыну і падсветку дробную гравіроўку разгледзець цяжка. Такім чынам, мы маем не толькі стары малюнак, але і магчымасць у перспектыве паўторна даследаваць арыгінал.
12 грамаў золата, халцэдон і дата 1565
Апісанне Хмеля вельмі падрабязнае. Пярсцёнак каваны, залаты. Ён важыць 12 грамаў, а проба золата, паводле даследчыка, адпавядае 22 каратам. У масіўную галоўку ўстаўлена празрыстая жаўтаватая пласцінка халцэдону.
На адным баку пярсцёнка выбіта дата:
15 | 65.
На другім — дзве зоркі.
На халцэдоне выразаны рэнесансны шчыт. У ім знаходзіцца выява сасуда, якую Хмель апісаў як «nalewka z lejkiem, przykrywą i uchem» — збан з носікам, накрыўкай і ручкай. Гэта не выпадковая дэкаратыўная дэталь. Збан з вадой традыцыйна звязаны ў габрэйскай культуры з левітамі і іх рытуальнай функцыяй. Хмель таксама інтэрпрэтаваў знак менавіта так і прыйшоў да высновы, што чалавек, для якога быў зроблены сыгнет, належаў да левітаў. Аднак імя ўладальніка застаецца невядомым. Сам Хмель меркаваў, што гэта быў нейкі значны габрэй, магчыма рабін. Сацыяльны статус чалавека сапраўды мог быць дастаткова высокім: 12 грамаў 22-каратнага золата, халцэдон і індывідуальная пячатка былі дарагой рэччу. Але называць яго купцом, рабінам ці фінансістам як устаноўлены факт мы не можам. Крыніца гэтага не паведамляе.
Што там напісана? «З Гомеля»
Самае цікавае знаходзіцца над рэнесансным шчытом. Хмель убачыў там пяць яўрэйскіх літар і патлумачыў іх вельмі канкрэтна. Паводле яго, другая—пятая літары: «tworzą wyraz Homel» — утвараюць слова Homel. Першую літару ён прачытаў як прэфікс са значэннем «з». Таму ўвесь надпіс даследчык перадаў па-польску як: «z Homla». Такім чынам, паводле інтэрпрэтацыі Хмеля, структура пячаткі была надзвычай лаканічная: збан указваў на прыналежнасць чалавека да левітаў, а надпіс — на яго сувязь з Гомелем. Атрымліваецца амаль асабістая візітоўка чалавека XVI стагоддзя: левіт — з Гомеля — 1565 год.
Адно з ранніх сведчанняў габрэяў Гомеля
Менавіта дата робіць знаходку асабліва важнай. Гомель канчаткова застаўся ў складзе Вялікага Княства Літоўскага паводле пагаднення 1537 года, а ў XVI стагоддзі быў цэнтрам Гомельскага староства. А вось ранняя гісторыя габрэйскага насельніцтва Гомеля вывучаная значна горш. Надзейныя дакументальныя звесткі пра мясцовую габрэйскую грамаду з’яўляюцца толькі ў XVII стагоддзі. Першая канкрэтная дакументальная згадка датуецца 1637 годам: у крыніцы згадваецца запазычанасць габрэйскай грамады Беліцы, якая знаходзілася побач з Гомелем. Іншыя даведачныя крыніцы таксама адносяць першыя пэўныя звесткі пра габрэяў Гомеля да XVII стагоддзя, хаця дапускаюць, што яны маглі з’явіцца тут пасля пераходу горада да ВКЛ у 1537 годзе. І вось на гэтым фоне залаты сыгнет з датай 1565 выглядае асабліва важна. Ён старэйшы за першае вядомае дакументальнае сведчанне габрэйскай грамады ў ваколіцах Гомеля больш чым на 70 гадоў. Калі прачытанне Адама Хмеля правільнае, ужо ў сярэдзіне XVI стагоддзя існаваў габрэй, настолькі выразна звязаны з Гомелем, што назва горада была выразаная на яго асабістай пячатцы. Больш за тое, выява збана дазволіла Хмелю звязаць уладальніка сыгнета з левітамі.
А магчыма, перад намі яшчэ і адзін з найстарэйшых «Гомеляў»
Ёсць у пярсцёнка яшчэ адна інтрыга, якая выходзіць далёка за межы гісторыі габрэйскай супольнасці. Гаворка пра саму назву горада. У крыніцах XVI стагоддзя Гомель найчасцей называецца «Гомей» — Homey, Homei. Гісторык Мікола Волкаў звяртаў увагу, што самай ранняй вядомай яму фіксацыяй формы «Гомель» менавіта ў арыгінальнай крыніцы з’яўляецца дакумент 1596 года. Аднак гэта не азначае, што варыянт з «л» раней увогуле не сустракаецца. Гісторык Яўген Малікаў, прагледзеўшы вядомыя яму крыніцы XVI — пачатку XVII стагоддзя, таксама прыйшоў да высновы, што ў гэты перыяд «відавочна дамінавала форма «Гомей/Homey/Homei»». Але побач з ёй існавалі і формы «Гомель», «Гомля», Homel-.
Напрыклад, у дакуменце 1503 года, апублікаваным у XIX стагоддзі, сустракаецца «города Гомля съ волостьми», у публікацыі дакумента 1541 года — «державце Гомелскому», «у Гомли», «до Гомля». У копіях дакументаў 1566 і 1569 гадоў канца XVI — пачатку XVII стагоддзя ёсць starosta homelski, а ў дакуменце 1569 года — roty homelskiej. Вядомыя і іншыя прыклады: Starosta Homelski ў 1591-м, bud homelskich у 1599-м. У XVII стагоддзі формы «Гомель/Homel» паступова пачынаюць пераважаць.
Але для нашага расследавання прынцыпова важная адна акалічнасць: найранейшыя прыклады формы з «л» праблемныя з пункту гледжання датавання самога напісання. Частка вядомая толькі з публікацый XIX стагоддзя, частка — з пазнейшых копій. Перапісчык або выдавец мог перадаць назву ў больш звыклай яму форме. Таму дата дакумента не заўсёды азначае, што менавіта так слова выглядала ў арыгінале XVI стагоддзя.
Рэканструкцыя зробленая з дапамогаю chatgpt
Нават з рэвізіяй Гомельскага староства 1560 года сітуацыя падобная: поўны арыгінал не захаваўся, а пазнейшыя копіі не дазваляюць безумоўна датаваць форму «Гомель» 1560 годам. І тут раптам з’яўляецца залаты сыгнет. На ім — 1565 год.
Адам Хмель больш за сто гадоў таму сцвярджаў, што чатыры яўрэйскія літары на ім утвараюць менавіта Homel.
Калі яго прачытанне пацвердзіцца пры даследаванні арыгінала, значэнне знаходкі становіцца яшчэ большым. Гэта будзе не проста яшчэ адзін ранні прыклад формы «Гомель», вядомы з пазнейшай копіі ці публікацыі. Мы атрымаем сам матэрыяльны прадмет XVI стагоддзя з датай 1565 і назвай, выразанай непасрэдна на ім. У такім выпадку сыгнет можа стаць адным з найбольш ранніх надзейна датаваных сведчанняў ужывання формы «Гомель/Homel». Прычым назва будзе зафіксаваная не кірыліцай і не лацінкай, а яўрэйскім пісьмом.
Гэта таксама прымушае асцярожней ставіцца да гіпотэзы, што пераход ад «Гомея» да «Гомеля» адбыўся толькі напрыканцы XVI стагоддзя — напрыклад, праз пісарскую памылку або пад уплывам польскай формы Homiel. Калі на сапраўдным прадмеце 1565 года ўжо стаіць Homel, то формы «Гомей» і «Гомель», хутчэй за ўсё, маглі нейкі час існаваць паралельна. Канчаткова адказаць на гэтае пытанне можна будзе толькі пасля даследавання арыгінальнага сыгнета і новага прачытання яго габрэйскага надпісу.
Самая ранняя вядомая згадка формы «Гомель» у арыгінальных крыніцах паводле Міколы Волкава. Фота: ФБ-акаўнт гісторыка Міколы Волкава
Што гэты пярсцёнак гаворыць пра Гомель да Расійскай імперыі
Ёсць яшчэ адна прычына, чаму пра гэты артэфакт варта расказаць сёння. Часам гісторыю Гомеля апісваюць так, быццам да прыходу расійскіх уладальнікаў гэта была ледзь не вялікая вёска або «аграгарадок», а сапраўдная гарадская гісторыя пачалася толькі з Румянцавымі і Паскевічамі. Крыніцы XVI стагоддзя паказваюць іншае. Гомель быў цэнтрам староства. У 1560 годзе, за пяць гадоў да даты на сыгнеце, Жыгімонт Аўгуст надаў гораду ўласную пячатку з гербам-крыжам. У крыніцах фігуруюць гомельскія мяшчане, баяры, староста, воласць. У другой палове XVI стагоддзя горад быў дастаткова значным умацаваным пунктам, каб за яго неаднаразова змагаліся войскі ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы: у 1581 годзе маскоўскія войскі спалілі горад, але не здолелі ўзяць замак. І цяпер у гэтую карціну ўпісваецца яшчэ адна фігура — невядомы габрэй-левіт, звязаны з Гомелем, уладальнік дарагога залатога сыгнета.
Пярсцёнак сам па сабе, вядома, не паказвае колькасць насельніцтва горада і не даказвае існавання тут буйной міжнароднай гандлёвай сеткі. Але ён належыць да гарадской пісьмовай і прававой культуры: сыгнеты служылі для засведчання дакументаў. Пра выкарыстанне габрэйскімі прадпрымальнікамі пячатак для фіксацыі здзелак сведчаць і еўрапейскія матэрыялы XVI стагоддзя. Але і вобраз безаблічнай вёскі, якая чакала расійскага памешчыка, каб стаць горадам, з крыніцамі не супадае. За два стагоддзі да Румянцава тут былі мяшчане і баяры, дзейнічала адміністрацыя староства, існавала гарадская пячатка — і быў прынамсі адзін заможны габрэй, які, паводле прачытання Адама Хмеля, называў сябе «з Гомеля». Так што гарадская культура і гісторыя ў Гомелі існавалі задоўга да прышэсця Румянцавых і Паскевічаў.
Яўрэйскі сыгнет, які атрыбутуецца 1565 годам, з надпісам, прачытаным як «z Homla». Інв. № SZM 1168 MNW. Фота: Muzeum Narodowe w Warszawie
І ў гэтай гісторыі пакуль рана ставіць кропку
Паводле інфармацыі Віктара Якубава, амаль 460-гадовы пярсцёнак сёння можна ўбачыць у Нацыянальным музеі ў Варшаве. Наступным крокам павінны стаць музейны макраздымак, праверка інвентарнай карткі і новае прачытанне надпісу спецыялістам па габрэйскай эпіграфіцы XVI стагоддзя. Бо калі Хмель не памыліўся і на халцэдоне сапраўды выразана Homel, гэты маленькі залаты сыгнет адначасова захоўвае дзве вельмі раннія старонкі гісторыі горада: габрэя «з Гомеля» ў 1565 годзе — і сам «Гомель», напісаны яўрэйскімі літарамі больш за чатыры з паловай стагоддзі таму.
