«У сваіх паводзінах хаўруснікі больш нагадвалі захопнікаў». Як расейцы знішчылі полацкую Сафію

Вясна 1710 года, разгар Паўночнай вайны. Рэч Паспалітая пад кіраўніцтвам вялікага князя і караля Аўгуста Моцнага ўцягнутая ў ваеннае ліхалецце на баку Расіі супраць Швецыі. Пра прыклад з гісторыі — чым небяспечныя саюзы з Расіяй, піша «Салідарнасць».


Polacki zamak, u centry jakoha ŭzvyšajecca Safijski sabor
Полацкі замак, у цэнтры якога ўзвышаецца Сафійскі сабор. Рэканструкцыя мастака Паўла Татарнікава

У Полацку, калысцы нашай дзяржаўнасці, уладараць войскі Пятра І. Вось як пра той саюз піша Уладзімір Арлоў у кнізе «Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае»:

— На нашых землях дзейнічала 70-тысячная расейская армія. Каб пазбавіць непрыяцеля правіянту, фуражу і прытулку Пётр I у ваеннай кампаніі супраць Карла XII выкарыстоўваў тактыку выпаленай зямлі.

У сваіх паводзінах хаўруснікі больш нагадвалі захопнікаў. Прыклады нялюдскай жорсткасці ў абыходжанні з беларускім насельніцтвам даваў сам цар.

Улетку 1705 года разам з князем Меншыкавым і некалькімі афіцэрамі Пётр I асабіста ўдзельнічаў у забойстве пяці вуніяцкіх святароў у Полацкім Сафійскім саборы.

Пасля гэтага наш найстаражытнейшы храм быў абрабаваны і ў ім зрабілі вайсковы склад з парахавым сховішчам у сутарэннях. Напярэдадні адыходу з горада расейцы ўзарвалі парахавыя запасы і ператварылі сабор у руіны.

Насамрэч, гісторыкі дагэтуль не маюць пэўнасці, што выбух, які прагрымеў 1 мая 1710 года, быў наўмысны. Але фактам застаецца тое, што парахавы склад быў зроблены ў найстарэйшым храме колішняга Полацкага княства.

Той, хто гэта зрабіў, не мог не ведаць пра пагрозу выбуху. І ўсё адно зрабіў. Ужо адно гэта вычарпальна характарызуе гасцей з Усходу.

Не кажучы пра асабістую чорную нянавісць маскоўскага цара да ўніятаў, а менавіта ім на той час належала полацкая Сафія. І гэта дадатковы доказ на карысць версіі пра свядомае знішчэнне старажытнага храма.

Tak moh vyhliadać Polack i Safijski sabor u 1579-m
 Так мог выглядаць Полацк і Сафійскі сабор у 1579-м у часе аблогі горада каралём Стэфанам Баторыем. Малюнак Станіслава Пахалавіцкага/Вялікі гістарычны атлас Беларусі

Гэта адзін з многіх прыкладаў таго, чым небяспечны саюз з Расіяй. Зрэшты, яна і сёння пацвярджае гэтае, пускаючы ракеты на «русский город» Адэсу.

***

Сафійскі сабор у Полацку збудавалі ў 50-я гады ХІ ст. Гэта быў адзін з трох такіх храмаў на вялікім гандлёвым шляху «з варагаў у грэкі». Першы Сафійскі сабор на візантыйскі ўзор быў збудаваны ў Кіеве.

Потым тыя ж дойліды будавалі саборы ў Полацку і Вялікім Ноўгарадзе. Яны былі меншыя па памеры і мелі свае характэрныя адрозненні ад кіеўскай Сафіі.

Tak polackaja Safija mahla vyhliadać na momant zniščennia
Так полацкая Сафія магла выглядаць на момант знішчэння. Рэканструкцыя Уладзіміра Цялежнікава

Полацкі храм меў вышыню больш за 31 метр, шырыню — каля 26 м. Таўшчыня сценаў месцамі дасягала 2 метраў.

Пачынаючы з ХІ ст. тут пачала збірацца багатая бібліятэка. У скрыпторыі храма Еўфрасіння Полацкая перапісвала рукапісы.

Пасля заключэння Берасцейскай царкоўнай уніі ў 1596-м полацкі храм стаў належаць грэка-каталікам і заставаўся ўніяцкім да свайго знішчэння пятроўскімі войскамі.

Safijski sabor u Polacku Фота: belarus.by

У 1738-м зруйнаваны сабор пачалі аднаўляць архітэктар Ян Крыштоф Глаўбіц і муляр Блажэй Касінскі. Працы цягнуліся дванаццаць год, у выніку храм набыў абсалютна іншыя рысы — ён быў збудаваны ў стылі барока з дзвюмя шматпавярховымі вежамі. У агульных рысах ягоны выгляд захаваўся да нашых дзён.

Глядзіце яшчэ: