У будынку Варшаўскага ўніверсітэта 20 красавіка адбылася вялікая размова з Алесем Бяляцкім — Нобелеўскім лаўрэтам міру, заснавальнікам праваабарончага цэнтра «Вясна», палітвязнем і літаратарам.

Выданне «Будзьма беларусамі!» прысутнічала на падзеі і адабрала самае цікавае, што Бяляцкі распавядаў адносна айчыннай культуры — пра кнігі, якія чытаў у турме і кнігавыдавецкую справу, статус беларускай мовы, нацыянальную ідэнтычнасць беларусаў і небяспечную савецкую спадчыну.

Алесь Бяляцкі падчас сустрэчы ў Варшаве. Фота праваабарончага цэнтра "Вясна"

Што стала з кнігамі, напісанымі у турме

— У турме ў мяне было шмат часу, і я стараўся не выдаткоўваць яго дарэмна — я пісаў. У выніку за гэты перыяд я фактычна стварыў дзве кнігі, запісваў свае думкі, разважанні, нейкія тэксты, якія для мяне былі вельмі важныя. Але галоўная праблема была не толькі ў тым, каб напісаць, а ў тым, каб гэта захаваць.

Спачатку яшчэ была магчымасць перадаваць нешта праз лісты, і я спрабаваў перасылаць жонцы свае тэксты, хаця і тады гэта адбывалася вельмі абмежавана — праходзіла толькі частка. Пасля 2022 года перапіска практычна спынілася, і магчымасці перадаваць напісанае ўжо не засталося. Таму ўсе свае рукапісы я вымушаны быў захоўваць пры сабе.

Калі следства скончылася і мяне рыхтавалі да этапу ў калонію, я вырашыў пакінуць рукапісы на складзе разам з іншымі рэчамі, спадзеючыся, што, калі мяне вызваляць, я змагу іх забраць. Я разлічваў на тое, што яны ўжо былі правераны, прагляджаны цэнзурай, і, магчыма, не выклічуць дадатковых пытанняў.

Але ў дзень вызвалення адбылося іншае. Усе гэтыя паперы — мае рукапісы, запісы, фактычна дзве гатовыя кнігі — у мяне забралі. Я спрабаваў нешта змяніць, размаўляў з адміністрацыяй, але было відавочна, што існаваў жорсткі загад: нічога не аддаваць.

У выніку я не ведаю дакладна, што з імі цяпер. Магчыма, яны ляжаць дзесьці ў архівах КДБ, а магчыма, былі проста знішчаныя. Так ці інакш, да мяне яны не вярнуліся, і лёс гэтых кніг застаецца невядомым. Гэта азначае, што напісанае ў турме фактычна было ў мяне адабрана — разам з магчымасцю данесці гэтыя тэксты да людзей.

Падчас сустрэчы з Алесем Бяляцкім у Варшаве. Фота праваабарончага цэнтра "Вясна"

Якія кнігі варта чытаць у цяжкія часы? І якія кнігі Алесь сам чытаў у турме?

— Я заўсёды адказваю вельмі проста і, можа, нават нечакана: гэта кожны чалавек вырашае сам для сябе. Няма нейкага ўніверсальнага спісу, няма адной «правільнай» кнігі, якая дапаможа ўсім аднолькава. Чытанне — гэта вельмі асабістая, нават інтымная справа, і ў цяжкія моманты жыцця чалавек інтуітыўна цягнецца да таго, што яму найбольш патрэбна менавіта цяпер. Камусьці патрэбна падтрымка і супакаенне, камусьці — роздум і глыбіня, камусьці — проста магчымасць адцягнуцца. Таму я лічу, што ў такія часы трэба слухаць сябе і браць у рукі тое, што адгукаецца ўнутры, што дае сілы, што дазваляе захаваць сябе.

Калі казаць пра мяне асабіста, пра мой турэмны досвед, то я ў асноўным вяртаўся да тых кніг, якія ўжо калісьці чытаў раней, яшчэ ў маладосці. Гэта было не выпадкова. У такіх умовах вельмі важна мець нейкую ўнутраную апору, і перачытванне знаёмых тэкстаў дае адчуванне стабільнасці, вяртання да сябе, да свайго мінулага, да таго, кім ты ёсць на самой справе. У турме час ідзе інакш, усё абмежавана, і таму ты пачынаеш глыбей успрымаць тое, што раней, можа, праходзіў хутчэй.

У мяне была магчымасць чытаць беларускую класіку, бо ў калоніі, дзе я знаходзіўся, была бібліятэка, і туды перадалі каля трохсот кніг на беларускай мове. Гэта быў сапраўды добры выбар, і я гэтым карыстаўся. Я перачытваў творы Барыса Сачанкі, вяртаўся да кніг Уладзіміра Арлова. Гэта былі тэксты, якія не проста займалі час, а дапамагалі думаць, адчуваць сувязь з культурай, з мовай, з краінай.

Асаблівае месца займала паэзія. Я зноў і зноў чытаў Рыгора Барадуліна — у мяне быў нават яго чатырохтомнік, і я фактычна прайшоў яго нанова. Таксама перачытаў чатырохтомнік Ніла Гілевіча. Паэзія ў такіх умовах гучыць зусім інакш: яна больш канцэнтраваная, больш пранізлівая, яна можа падтрымліваць, калі словы становяцца амаль адзінай прасторай свабоды.

Але самае важнае, што я зразумеў: нават калі выбар кніг вельмі абмежаваны, нават калі табе здаецца, што няма нічога асабліва цікавага, усё роўна можна знайсці тое, што закране. Чалавек здольны адкрываць сэнсы там, дзе раней іх не заўважаў. І ў гэтым, напэўна, і ёсць галоўная сіла літаратуры — яна дапамагае жыць, думаць і заставацца чалавекам нават у самых цяжкіх абставінах.

Што трэба рабіць з беларускай мовай у Беларусі? Ці варта яе падтрымліваць? Ці павінны палітыкі размаўляць па-беларуску?

— Сыходжу з уласнага досведу, у тым ліку вельмі жорсткага досведу турмы. Я там свядома імкнуўся размаўляць па-беларуску, хаця не заўсёды гэта атрымлівалася. Бываюць сітуацыі, калі ты мусіш быць зразуметы на сто працэнтаў, без усялякіх двухсэнсоўнасцяў, без магчымасці, што цябе перакруцяць ці не так зразумеюць. І тады я мог пераходзіць на рускую мову, бо яна ўспрымаецца ўсімі адназначна. Але гэта было хутчэй выключэнне, прадыктаванае абставінамі, а не маёй унутранай пазіцыяй.

Пры гэтым, я настойваў на тым, каб усе працэсуальныя дзеянні вяліся па-беларуску. Гэта маё права, якое гарантавана нават той канстытуцыяй, якая існуе цяпер у Беларусі. Але мне ў гэтым было адмоўлена. Фактычна гэта было прамое парушэнне маіх правоў. І ў адказ я проста адмовіўся даваць паказанні. Для мяне гэта было прынцыпова, бо гэта яшчэ адно сведчанне таго, як сённяшнія ўлады ставяцца да беларускай мовы — яны яе ігнаруюць, зневажаюць, робяць выгляд, што яна існуе, але толькі як дэкарацыя, як нейкі сімвалічны атрыбут, які можна павесіць на сцяну і паказваць, калі трэба. Але жывой мовай яна для іх не з’яўляецца.

Я глыбока перакананы, што, калі мы хочам, каб беларуская мова жыла, яна павінна прысутнічаць паўсюль — ва ўсіх сферах жыцця, у кожным асяроддзі, ва ўсіх нюансах чалавечых узаемадзеянняў. Мова не можа існаваць толькі ў кнігах ці на святах, яна павінна быць натуральнай часткай штодзённасці. Інакш яна паступова выціскаецца і знікае.

Разам з тым я вельмі выразна бачу праблему дэбеларусізацыі. У турме я сустракаў маладых людзей, якія ставіліся да мяне нармальна, нават добразычліва, але яны проста не разумелі беларускай мовы. Гэта была гарадская моладзь, якая вырасла ў прасторы рускай культуры, на расійскай папсе, без сістэмнага знаёмства з беларускай мовай. І гэта не іх віна, гэта вынік той палітыкі, якая праводзілася гадамі.

Я шукаў спосабы камунікацыі з імі. Часам я пачынаў гаварыць на трасянцы, паступова, дзень за днём, тыдзень за тыднем, уводзячы ўсё больш беларускай мовы. І праз некаторы час яны ўжо спакойна ўспрымалі чыстую беларускую літаратурную мову. Гэта натуральны працэс — навучанне, прывыканне, адкрыццё. І гэта паказвае, што мову нельга навязаць загадам, яе нельга ўкараніць імгненна. Гэта доўгі шлях, які патрабуе працы, цярпення і часу.

Таму я лічу, што кожны чалавек мае права размаўляць так, як ён хоча. Гэта вельмі важны прынцып. Але ёсць і іншы бок — дзяржаўны. І вось тут мая пазіцыя вельмі выразная: чыноўнікі, вайскоўцы, дзяржаўныя служачыя павінны ведаць беларускую мову і карыстацца ёй. Бо яны прадстаўляюць дзяржаву, а дзяржава павінна мець сваю мову, сваю аснову. І я перакананы, што ў Беларусі павінна быць адна дзяржаўная мова — беларуская. Гэта не азначае забарону іншых моў, у тым ліку рускай.

Людзі могуць карыстацца ёй у жыцці, у побыце, у камунікацыі. Але падтрымка з боку дзяржавы павінна быць менавіта для беларускай мовы. Сёння гэтага няма, і гэта вялікая праблема.

Што да палітыкаў, то я не хачу выступаць у ролі таго, хто будзе ім загадваць або даваць указанні. Я не палітык, і гэта не мая сфера адказнасці.

Але я лічу, што кожны, хто займаецца палітыкай у Беларусі, павінен сам адказаць сабе на гэтае пытанне — на якой мове ён размаўляе са сваім народам і што гэта азначае. Бо мова — гэта не проста сродак камунікацыі, гэта частка ідэнтычнасці, гэта тое, што вызначае, хто мы ёсць. 

Ці варта выдаваць кнігі выключна на беларускай мове?

— Я гляджу на гэтае пытанне не як на чыста тэхнічную або выдавецкую справу, а як на пытанне існавання самой беларускай культуры і народа. Для мяне адказ тут вельмі выразны і ўнутрана абгрунтаваны:

калі мы робім нешта для беларусаў, калі мы працуем у полі беларускай культуры, то мы абавязкова павінны выкарыстоўваць беларускую мову. Бо мова — гэта не проста інструмент, гэта аснова нашай духоўнай прасторы, гэта тое, што нас трымае разам як народ.

Я перакананы, што калі мы не будзем карыстацца беларускай мовай, калі не будзем на ёй пісаць, выдаваць кнігі, думаць і гаварыць, то мы проста паступова размыемся. Гэта не нейкая абстрактная пагроза — гэта цалкам рэальная перспектыва. Нас могуць расцягнуць, асіміляваць, і ў выніку мы страцім сябе. Таму для мяне пытанне мовы — гэта пытанне захавання нацыі ў бліжэйшай будучыні, нават у перспектыве некалькіх дзесяцігоддзяў.

Менавіта таму я лічу, што выдаваць кнігі на беларускай мове не проста варта, а неабходна. Гэта натуральна і правільна, калі беларуская літаратура існуе на беларускай мове. Гэта яе натуральнае асяроддзе, яе дыханне. Калі ж гаворка ідзе пра рускую мову, то тут я бачу іншае месца і іншы кантэкст. Кнігі па-руску могуць існаваць, але лагічна, каб яны выдаваліся ў той культурнай прасторы, дзе гэтая мова з’яўляецца дамінуючай, напрыклад у Расіі.

А для нас, калі мы гаворым пра ўласную культурную працу, пра ўласную літаратуру, пра сваю аўдыторыю, — беларуская мова павінна быць у цэнтры.

Я не адмаўляю, што могуць быць розныя сітуацыі, напрыклад, калі кнігі перакладаюцца на іншыя мовы для замежнай аўдыторыі, каб распавесці пра нас свету. Гэта важна і патрэбна. Але калі гаворка ідзе пра ўнутранае жыццё культуры, пра яе развіццё, пра яе будучыню — без беларускай мовы гэта немагчыма.

Я таксама разумею, што мову нельга ўтрымаць толькі на ўзроўні літаратуры або інтэлектуальнай эліты. Калі народ не гаворыць па-беларуску ў штодзённым жыцці, то нават самая моцная літаратурная традыцыя не ўратуе сітуацыю. Таму вельмі важна, каб людзі самі прыходзілі да мовы, каб яна станавілася для іх натуральнай. І ў гэтым сэнсе кнігі на беларускай мове — гэта не толькі культурны прадукт, але і сродак вяртання мовы ў жывое ўжыванне.

Таму мой адказ — так, безумоўна, варта і трэба выдаваць кнігі на беларускай мове. Гэта не пытанне густу або выбару, гэта пытанне захавання сябе.

Алесь Бяляцкі і старшыня Беларускага ПЭНу Таццяна Нядбай падчас сустрэчы ў Варшаве. Фота праваабарончага цэнтра "Вясна"

У чым праблема з савецкай спадчынай беларускага грамадства? Што з ёй трэба рабіць?

— Калі я разважаю пра праблему савецкай спадчыны ў беларускім грамадстве, я перш за ўсё бачу яе як глыбокі і працяглы працэс, які не скончыўся з распадам Савецкага Саюза, а фактычна працягваецца да сённяшняга дня. Для мяне гэта не нейкая абстрактная тэма, а рэальнасць, з якой мы жывём ужо больш за трыццаць гадоў. Гэтая спадчына праяўляецца ў мысленні людзей, у каштоўнасцях, у адносінах да дзяржавы, да свабоды, да саміх сябе як народа. І я разумею, што менавіта з гэтым нам даводзіцца змагацца ўвесь час, калі мы гаворым пра будучыню Беларусі.

Я бачу, што пасля набыцця незалежнасці Беларусь не пачынала з чыстага ліста. Наадварот, мы атрымалі ў спадчыну грамадства, сфармаванае ў савецкай сістэме, з уласцівай ёй безініцыятыўнасцю, страхам перад уладай, адсутнасцю выразнай нацыянальнай самасвядомасці і часта нават з антыбеларускімі настроямі. Гэта тое, што я называю антынацыянальнасцю, якая была мэтанакіравана выхавана ў савецкі час. І з гэтым нічога нельга зрабіць хутка. Нельга проста прыняць нейкае рашэнне і за адзін дзень змяніць людзей, іх погляды і ўяўленні пра свет.

Менавіта таму я ўспрымаю ўсю найноўшую гісторыю Беларусі як бесперапынную барацьбу — барацьбу за новую, дэмакратычную, незалежную краіну. Гэта не нейкі кароткі этап, а доўгі працэс, які патрабуе часу, цярпення і настойлівасці.

Я разумею, што на пустым месцы нічога не вырастае: патрэбны новыя пакаленні, патрэбна змена асяроддзя, патрэбна з’яўленне людзей, якія мысляць інакш, якія гатовыя браць на сябе адказнасць і станавіцца лідарамі ў розных сферах жыцця. Асабліва важна, каб у краіне сфармавалася паўнавартасная грамадзянская супольнасць — гэта тое, без чаго немагчымыя сапраўдныя змены.

Алесь Бяляцкі падчас сустрэчы ў Варшаве. Фота праваабарончага цэнтра "Вясна"

Я таксама бачу, што ўлады вельмі добра разумеюць гэтую пагрозу для сябе. Менавіта таму яны спрабуюць вярнуць грамадства назад, зрабіць новую спробу своеасаблівай «саветызацыі», зачышчаючы ўсё жывое, актыўнае, незалежнае. Яны выціскаюць людзей з краіны, разбураюць арганізацыі, знішчаюць любыя асяродкі, дзе можа нараджацца альтэрнатыўнае мысленне. Гэта спроба ізаляваць людзей, зрабіць іх раз’яднанымі, запалоханымі, пазбавіць іх здольнасці да салідарнасці і супольных дзеянняў.

Але, нягледзячы на ўсё гэта, я не лічу, што гэты працэс можа быць паспяховым у доўгатэрміновай перспектыве. Бо грамадства ўжо змянілася. Я гэта выразна ўбачыў, асабліва ў 2020 годзе. Калі ў 1990-я гады мы сапраўды мелі справу з постсавецкім грамадствам, якое ў значнай ступені падтрымлівала аўтарытарную мадэль, то сёння сітуацыя іншая. Прыйшло новае пакаленне — людзі, якія думаюць па-еўрапейску, якія цэняць правы чалавека, якія хочуць жыць у адкрытым і свабодным свеце. І гэты працэс змены пакаленняў ужо не спыніць.

Таму, калі я думаю пра тое, што рабіць з савецкай спадчынай, я разумею: яе нельга проста «адмяніць». З ёй трэба працаваць. Трэба працягваць працэс беларусізацыі — вяртання нацыянальнай ідэнтычнасці, мовы, культуры, гістарычнай памяці. Трэба фарміраваць новыя каштоўнасці, падтрымліваць грамадзянскую актыўнасць, умацоўваць сувязі з еўрапейскай прасторай, каб людзі бачылі альтэрнатыву і разумелі, што магчымы іншы лад жыцця.

Гэта доўгі шлях, і я не маю ілюзій, што ён скончыцца хутка. Больш за тое, я думаю, што нават пасля нас гэтая праблема яшчэ будзе існаваць, бо савецкая спадчына — гэта не толькі інстытуты, але і свядомасць, якая змяняецца вельмі павольна. Але пры гэтым я гляджу ў будучыню з аптымізмам, бо змены ўжо адбываюцца, і яны незваротныя. І нават калі сёння мы бачым адкат, гэта не канец, а толькі адзін з этапаў гэтай вялікай і складанай барацьбы.

Што такое Пішчалаўскі замак і што варта з ім зрабіць?

— Гэта не проста будынак у цэнтры Мінска, а месца з вельмі цяжкай, насычанай і трагічнай гісторыяй. Гэта тыповая турма, пабудаваная яшчэ ў расійскія часы, калі горад толькі фармаваўся, і яна ад самага пачатку служыла інструментам ізаляцыі і пакарання. Але галоўнае ў ёй не архітэктура, а тое, хто праз яе сцены прайшоў. Там сядзелі паўстанцы часоў Кастуся Каліноўскага, там утрымліваўся Якуб Колас, там знаходзіліся беларускія пісьменнікі і інтэлектуалы, рэпрэсаваныя ў сталінскі перыяд, і ўжо ў наш час праз яе прайшлі шматлікія палітычныя зняволеныя.

Калі я думаю пра гэтае месца, я ўспрымаю яго як канцэнтраваную памяць пра розныя хвалі рэпрэсій, якія перажывала Беларусь.

Калі знаходзішся там, нават проста ідучы па калідорах, адчуваецца асаблівая атмасфера. Узнікае адчуванне, што ты ідзеш па тых самых месцах, дзе хадзілі людзі, якія стваралі беларускую культуру, якія змагаліся за свабоду, якія пакутавалі за свае перакананні. Гэтыя сцены нібы захоўваюць у сабе іх прысутнасць, іх боль і іх годнасць. Таму для мяне гэта месца ўжо даўно перастала быць проста турмой — яно стала сімвалам беларускай гісторыі супраціву і пакуты.

Я ведаю, што апошнія гады стары будынак не выкарыстоўваўся як турма і часткова быў закансерваваны, а частка яго нават разбураная. Засталіся толькі некаторыя элементы, напрыклад, так званая «канюшня», дзе таксама ўтрымлівалі зняволеных, у тым ліку і ў наш час. І вось гэтая частка асабліва важная, бо яна ўжо звязаная не толькі з гісторыяй далёкага мінулага, але і з сучаснымі палітычнымі рэпрэсіямі.

Ідэя зрабіць там забаўляльны цэнтр з рэстарацыямі і камерцыйнымі праектамі для мяне выглядае вельмі праблемнай. Я не магу ўспрымаць гэтае месца як звычайную прастору для адпачынку і забаваў, бо яно занадта насычанае трагедыяй і памяццю. Ператварыць яго ў нешта лёгкае і забаўляльнае — гэта значыць у пэўным сэнсе сцерці або абясцэніць той досвед, які праз яго прайшоў беларускі народ.

Мне здаецца, што значна больш правільна было б захаваць гэтае месца як прастору памяці. Я бачу яго як музей, як месца, куды людзі могуць прыйсці і даведацца пра гісторыю рэпрэсій у Беларусі, пра канкрэтных людзей, якія там сядзелі, пра розныя эпохі — ад царскіх часоў да сучаснасці. Гэта маглі б быць экскурсіі, экспазіцыі, сведчанні, асабістыя гісторыі. Там можна было б паказваць, у якіх умовах утрымлівалі людзей, распавядаць пра іх лёсы, пра іх барацьбу і пра іх вытрыманасць.

Для мяне важна, каб гэтае месца не знікла і не было забыта. Яно павінна застацца як напамін пра тое, што адбывалася і што не павінна паўтарыцца. І калі мы калі-небудзь будзем будаваць сапраўды свабодную і дэмакратычную Беларусь, такія месцы, як Пішчалаўскі замак, павінны стаць часткай нашай гістарычнай памяці, а не камерцыйнай забавай.

Тарас Тарналіцкі, Budzma.org

______________________________________________________________________

Калі вы працуеце ў Літве, вы можаце падтрымаць «Будзьма беларусамі!», пералічыўшы нам 1,2% ад сваіх падаткаў. Вам уласна гэта не будзе каштаваць анічога.

Вось як можна гэта зрабіць.