Фестываль SONCAHRAJ ужо пяты год збірае людзей вакол беларускай аўтэнтычнай культуры на Беласточчыне. Сёлета 12–13 чэрвеня яго падзеі пройдуць у Беластоку і вёсцы Вілукі. Навошта везці народныя спевы і танцы ў невялікія вёскі, як сёння выглядае беларуская культура на Беласточчыне, і чаму пытанне беларускай ідэнтычнасці застаецца актуальным — пра гэта паразмаўлялі з галоўным арганізатарам фестывалю і кіраўніком фундацыі «TUTAKA» Паўлам Станкевічам.

— Падаецца, гэтая ідэя жыла ўва мне, і не толькі ўва мне, даволі даўно. Справа ў тым, што тут, на Беласточчыне, крыху не хапала такога фармату, які не працягвае дзіўную савецкую традыцыю эстрадных выступаў з нестандартнымі строямі, расійскімі какошнікамі і ўсім такім. Адначасова калі нават з’яўляецца аўтэнтыка, яна вельмі часта прадстаўлена як нейкая агульная славянская культура.

У пэўны момант мне стала зразумела, што не хапае такіх падзей, якія проста і канкрэтна пакажуць беларускую культуру ў аўтэнтычным выглядзе.

— На пачатку, калі наш фонд «TUTAKA» пачаў існаваць і мы вырашылі рабіць фестываль беларускай традыцыі, планавалася, што ён набудзе даволі буйны маштаб, але так не сталася. Цяпер SONCAHRAJ — гэта фестываль, які падарожнічае. Мы прыязджаем у вёскі і сустракаемся з жыхарамі амаль прыватна — не будуем сцэны, не ладзім вялікіх канцэртаў.

 Фестываль SONCAHRAJ -2025. Фота Караліны Паляковай, tutaka.org

З года ў год SONCAHRAJ адбываецца ў розных вёсках, сёлета мы завітаем у Беласток і вёску Вілукі. Зараз у нашым ваяводстве ёсць шмат блогераў, якія кажуць нібыта пра мясцовую культуру, але мы бачым, што веды ў іх часта вельмі павярхоўныя і стэрэатыпныя.

Таму нам важна, каб SONCAHRAJ адбыўся таксама і ў горадзе дзеля прамоцыі сапраўднай беларускай культуры.

— SONCAHRAJ ладзіцца з 2022 года. Сёлета фестываль адзначыць свой першы маленькі юбілей — 5 гадоў. Зноў-такі ёсць ідэя і думкі зрабіць яго больш маштабным не ў фармаце самой падзеі, а ў колькасці гэтых падзей.

 Афішы на сядзібе фундацыі Tutaka. Фота аўтаркі

— Як жыхары вёсак успрымаюць фестываль? Ці з ахвотай прыходзяць?

— Cпачатку нас успрымаюць з лёгкім недаверам. Людзі глядзяць на афішу і не бачаць звычайнага для іх дыскапола, але яны ўсё роўна прыходзяць, і мы падкупаем іх аўтэнтыкай. Часта чалавеку цяжка зразумець, што яму сапраўды падабаецца, але калі ў працэсе нашага фестывалю госці чуюць сапраўдныя народныя спевы, яны, самі не разумеючы, што з імі адбываецца, адкрываюцца і пачынаюць успрымаць мастацтва.

— Як вы абіраеце пляцоўкі для фестывалю?

— Па-першае, ёсць месцы, куды нам сапраўды хочацца завітаць. Па-другое, у нас ёсць партнёры, якія раяць пэўныя вёскі. Напрыклад, ужо вельмі доўгі час мы супрацоўнічаем з Міраславай Іванюк, дырэктаркай дома культуры ў гміне Дубічы-Цэркеўне, і штогод менавіта яна падказвае, якая вёска нас чакае ці дзе даўно ўжо не адбываліся імпрэзы. Таксама мы супрацоўнічаем з гмінамі і ездзім туды, дзе, як лічым, ёсць большая патрэба. Часам мясцовая ўлада выкарыстоўвае фестываль у якасці піяру для турыстаў або рэкламы для новых жыхароў гміны.

Мы ладзім наш фестываль у вёсках, дзе пераважная колькасць насельніцтва — этнічныя беларусы, і кіраўніцтва гміны звычайна вельмі адкрытае да нашага фестывалю.

— А ці бачыце вы зацікаўленасць нацыянальнай культурай у маладога пакалення? Людзі якога ўзросту звычайна наведваюць SONCAHRAJ?

Фестываль адбываецца ў чэрвені, калі асноўная маса маладых людзей яшчэ вучыцца. Таму наша асноўная аўдыторыя — гэта людзі сталага ўзросту, і ў гэтым ёсць своеасаблівая магія. Вельмі часта спевы, якія гучаць на фестывалі, узгадваюцца старэйшымі жыхарамі вёсак. Не раз можна пачуць: «Я гэты спеў гадоў сорак не чула, а яго ж яшчэ мая маці спявала!». Гэта звычайна вельмі кранальныя гісторыі, якія даюць нам сілы працягваць SONCAHRAJ.

Прысутнічае і сярэдняе пакаленне на нашым фестывалі — гэта людзі, якія прыехалі ў госці да бацькоў ці пераехалі жыць у вёску. На пачатку яны часцей за ўсё ставяцца з сумневам, але напрыканцы фестывалю ўсе захапляюцца, дзякуюць, просяць прыязджаць яшчэ.

— Гэта збольшага адзінкі, тыя, хто прыязджаюць з іншых гарадоў. Хтосьці падцягваецца з Беластока ці Варшавы грамадскім транспартам, але такіх няшмат, і гэта зазвычай ці аматары народнай культуры, ці новыя фанаты Беласточчыны, якія тут бачаць магчымасці адкрыцця сваіх каранёў. Але існуюць такія беларусы, якія прыязджаюць на SONCAHRAJ штогод — напрыклад, Караліна Палякова, мастачка, якую ў гэтым годзе мы запрасілі да супрацы, яна аўтарка афішы сёлетняга фестывалю.

Я разумею, што прыехаць на некалькі гадзін у вёску можа быць складана, але гэта магчымасць зрабіць сабе цудоўнае падарожжа і адчуць сябе амаль, як дома — у вёсках, у якіх ладзіцца фестываль, можна спакойна размаўляць па-беларуску, і мясцовыя жыхары будуць усё разумець, адказваць па-беларуску. Цудоўны шанец акунуцца ў сапраўдную аўтэнтыку.

— Ці магчыма грамадскім транспартам даехаць да вёскі, дзе адбываецца SONCAHRAJ?

— Уся Польшча добра скамунікаваная — усюды, дзе жывуць людзі, ёсць грамадскі транспарт, так што самастойна даехаць да SONCAHRAJ, нават калі няма машыны, праблемы не будзе. Дастаткова паглядзець расклад, набыць квіток, сесці і прыехаць. Мы ніколі не робім фестываль там, куды немагчыма дабрацца грамадскім транспартам. Было б толькі жаданне.

— Як вы выбіраеце творчыя гурты, якія будуць выступаць на фестывалі?

— Залежыць ад таго, з кім мы супрацоўнічаем на дадзены момант. Напрыклад, ужо два гады тут, у Беластоку, мы праводзім заняткі па традыцыйным спеве з Вольгай Барышнікавай, таму даволі натуральна — запрашаем Вольгу. Яна вельмі моцная творца, калі казаць пра аўтэнтычную беларускую культуру, і мы ставімся да яе з вялікім даверам. Вольга стварыла новы гурт BARVY, выступ якога сёлета адбудзецца на нашым фестывалі.

Вольга Барышнікава на фестывалі SONCAHRAJ -2025. Фота Караліны Паляковай, tutaka.org

Таксама з намі заўсёды быў Сяржук Доўгушаў — стваральнік гурта «KASARY». Мы запрашаем іх таму, што нам вельмі цікава паслухаць і паказаць таксама мужчынскія народныя спевы. Ну і, канешне, Дарафей Фіёнік, да якога мы маем вялізарную пашану і часта супрацоўнічаем са студыяй фальклору падляшскіх беларусаў «ЖЭМЕРВА», якая існуе ў рамках музея Малой Бацькаўшчыны ў Студзіводах. У гэты раз мы паўторым праграму мінулага года, але зробім гэта ў іншых вёсках.

Гурт «KASARY» на фестывалі SONCAHRAJ -2025. Фота Караліны Паляковай, tutaka.org

— Што новага чакаць ад сёлетняга фестывалю?

— У гэтым годзе мы хочам абыходзіць фармат «аўдыторыя — сцэна». Напрыклад, у Беластоку сёлета ў нас адбудзецца народная патанцоўка з элементамі спеваў. Першы раз на наш фестываль мы запрасілі дзяцей і моладзь з беластоцкага калектыву «PADLASKI WIANOK», якія падчас праграмы ў горадзе дапамогуць паказаць танцы жыхарам і будуць таксама ангажаваць іх у нашую беларускую патанцоўку.

Лічу, што гэта важна — далучаць моладзь да нашай дзейнасці і паказаць, што маладое пакаленне з радасцю можа танчыць традыцыйныя танцы і цікавіцца нацыянальнай культурай.

Таксама ў гэтым годзе ў Вілуках хочам паспрабаваць адну такую рэч, на якую нас натхніў Сяржук Доўгушаў, — запрасіць удзельнікаў фестывалю да супольнага стала. Расставіць сталы, сесці на лавы за імі, запрасіць жыхароў, каб прынеслі свае кошыкі з ежай, і так супольна пасядзець, паразмаўляць, паспяваць, патанцаваць. Будзе фармат агульнавясковай вечарыны, такога вялікага застолля. Вось да такога фармату сёлета мы хочам дакрануцца. Думаю, будзе цікава.

Фестываль SONCAHRAJ -2025. Фота Караліны Паляковай, tutaka.org

— Як польскае грамадства ўспрымае нацыянальную беларускую культуру?

— З зацікаўленасцю — напрыклад, на нашы заняткі па спевах прыходзіць больш людзей з Польшчы — гэта і палякі, і мясцовыя беларусы, якія тут нарадзіліся.

У Польшчы народная культура перадусім папулярная сярод гарадскіх людзей, якія хочуць знайсці для сябе аўтэнтычнае месца ў сусвеце, і я бачу, напрыклад, што жыхарам гэтай краіны больш цікавая беларуская народная культура, чым самім беларусам.

Польскай народнай культуры не хапае, яна вельмі слаба захавалася, таму ў палякаў ужо на працягу дваццаці-трыццаці гадоў ёсць моцная патрэба адшукаць аўтэнтыку, і яны шукаюць яе пераважна ва ўсходняй культуры — беларусаў, украінцаў і нават расейцаў.

Сярод палякаў моцна адчуваецца плынь агульнай славянскай культуры, арыентальнай, такой усходняй экзотыкі, у якой яны імкнуцца адшукаць культуру сваіх продкаў і не разглядаюць асобна культуры сваіх суседзяў, а абагульняюць іх. Лічу, што па гэтай прычыне адбываецца пэўны захоп беларускай культуры.

— Захоп беларускай культуры? Можаце растлумачыць?

— На маю думку, беларуская культура зараз пад пагрозай захопу з боку польскай культуры, і гэта праблема, бо тут ужо пачынае ўзнікаць такая ўсходняя падляска-польская культура, і ўсё часцей і часцей знікае назва «беларуская культура». І на вялікі жаль, шмат беларусаў уваходзяць у такія калабарацыі, не баронячы сваю культуру, часта аддаюць яе іншым толькі таму, што хтосьці чужы ёй зацікавіўся. Беларусы не абараняюць свайго.

Можна паглядзець статыстыку, колькі за апошнія трыццаць гадоў з розных назваў знікла слова «беларускі». Зараз імпрэзу лепей назваць падляскай ці ўвогуле прыбраць прыметнік.

У наш час, на жаль, існуе такая тэндэнцыя, што ў Польшчы быць беларусам сорамна, бо першая асацыяцыя — гэта рэжым.

— Я не магу чалавеку, які саромеецца сваёй культуры, сказаць: «Не цурайся!», гэта нічога не дасць. Я магу толькі сваім прыкладам паказваць, што няма чаго саромецца, што ёсць чым ганарыцца.

Афішы на сядзібе фундацыі Tutaka. Фота аўтаркі

Выхад, на маю думку, толькі праз уласны прыклад. Калі ў кагосьці няма такога ўзроўню сораму, каб хаваць сваю нацыю, то я магу параіць — хай яны будуць прыкладам для іншых. Хай яны гучна кажуць: «Так, я беларус, і я гэтым ганаруся!». Не справа ў тым, што наша нацыя лепшая. Наша нацыя такая ж, як усе астатнія. Мы не адметныя, не цудоўныя, не ўнікальныя — мы такія, як усе астатнія.

Адзінае, што ў нас ёсць унікальнага, — гэта наша ўнікальная культура: не лепшая, не горшая, проста наша, і гэта варта падкрэсліць. Мне здаецца, гэта несумленна адносна нашых продкаў — адмаўляцца ад уласнай культуры.

— Што дапамагае вам не спыніцца і працягваць працаваць, каб узбагачаць і развіваць беларускую культуру тут, у Польшчы?

— Па-першае, для мяне вельмі важная народная культура, перадусім спевы. Лічу, што народныя спевы — гэта цудоўная псіхатэрапія.

Ёсць магічная моц калектыўнага спеву, і варта гэта развіваць, каб як мага больш людзей далучаліся да беларускай аўтэнтыкі.

Па-другое, думка пра тое, што мы розныя, і мы ніколі не зробім свет аднолькавых людзей. І калі чалавецтва зразумее, што каштоўнасць у разнастайнасці, тым цяжэй нас будзе сканфліктаваць адно з адным, цяжэй будзе падагнаць нас пад пэўныя стандарты, і не будзе так шмат канфліктаў.

Адна з асноўных місій нашага фонду — паказаць, што разнастайнасць — гэта не перашкода, а каштоўнасць, шанец, і любая разнастайнасць толькі ўзмацняе нас.

— Чаму сучаснаму чалавеку патрэбны такі фестываль, як SONCAHRAJ?

— SONCAHRAJ патрэбны для таго, каб чалавек адчуў сувязь з мінулым, з роднай зямлёй і паглядзеў на сябе з больш шырокай перспектывы — шмат чаго было да яго і шмат чаго будзе пасля. Людзям, якія жывуць у вёсках, важна паказаць, што тое, што ў іх засталося з дзяцінства, што яны памятаюць, — гэта не нейкая сарамлівая рэч, пра якую варта забыцца, бо польская культура больш важная. Паказаць, што гэтыя веды з мінулага ёсць каштоўнымі для наступнага пакалення.

Фестываль пакліканы дапамагчы зразумець, што наша беларуская культура — гэта штодзённасць, а не толькі выступ на сцэне. Праўдзівасць, аўтэнтычнасць, да якой мы запрашаем далучыцца беларусаў праз фестываль SONCAHRAJ.