Анка Упала піша пра раман Маар’і Кангро.

Не страшна мне было, а страшна шкада, што скончылася гэтая невялікая эстонская кніжка — дакументальны раман «Шкляное дзіця» Маар’і Кангро. Я дачытвала яе, адкладаючы чытацкае развітанне з ёй.

Ступаючы на хісткую глебу, я суб’ектыўна ахарактарызую гэтую кнігу як трагікамедыю. Апошні складнік гэтага азначэння для мяне абумоўлены асабістымі якасцямі гераіні, на якой трымаецца аповед. Я медыцынскай тэмы не баюся, але слушна будзе паставіць трыгер-папярэджанне для тых, каго гэта можа зачапіць. У кнізе вядзецца пра чуллівыя тэмы: паталогію цяжарнасці, спарон, няўдалае ЭКА. Хто баіцца фізіялагічнага: вы, мусіць, не адужаеце некаторыя сцэны.

Крыху гісторыі

У абліччы галоўнай рэдактаркі я прыйшла да ідэі прапанаваць гэтую кнігу ў выдавецкую праграму пасля гутаркі з зычлівымі кабетамі на стэндзе Эстоніі на кніжным кірмашы ў Франкфурце ў 2024 годзе. Эстонскі стэнд мне тады спадабаўся найбольш з усіх, якія я наведала. Эстонцы, ці хутчэй эстонкі, былі выдатна падрыхтаваныя і скаардынаваныя, цяпер думаю, як карал: шмат міні-ракавінак сфармавалі ўстойлівы каралавы рыф ці нават востраў — шмат маленькіх эстонскіх літаратурных арганізацый аб’ядналіся і зрабілі цудоўны сумесны інфарматыўны стэнд. Мне, супрацоўніцы беларускага выдавецтва ў выгнанні, падарылі некалькі буклетаў з інфармацыяй пра «сучэстліт», а потым на маю просьбу даслалі пробны ўрывак з кнігі аўтаркі, якая мяне зацікавіла.

Ад чытання часткі кнігі «Шкляное дзіця» па-англійску я атрымала інтэлектуальную асалоду, і вось цяпер змагла прачытаць раман цалкам у выдатным беларускім перакладзе.

Паводле яго рэдактара Сяргея Шупы, гэта першы прамы пераклад з эстонскай на беларускую, апублікаваны як кніга, а не часопісная публікацыя. А пераклала яе адна класная перакладчыца, імя якой не магу назваць. Такі цяпер час.

Раней я неяк не задумвалася пра прычыны таго, чаму за савецкім часам літаратурныя пераклады было дазволена рабіць толькі праз рускую мову. І акурат перакладчыца «Шклянога дзіцяці» падзялілася са мной здагадкай. Вядома ж, так было праз цэнзуру. Цэнзары чыталі пераклад на рускую мову, мо адзіную, якой валодалі. Мусіць, выкідалі нешта, што ім не падабалася, і толькі абясшкоджаную і ачышчаную ад падрыўных думак кнігу можна было сервіраваць чытачам у перакладзе на іншыя мовы Саюза, напрыклад, на беларускую. Ну ці зусім «не пушчаць».

Мне лёгка ідэнтыфікавацца з гераіняй «Шклянога дзіцяці», яна таксама пісьменніца з постсавецкай краіны. Эстонскі арыгінал выйшаў у 2016-м, а я ў той год акурат рабіла нататкі для свайго першага аўтабіяграфічнага рамана. Зрэшты, я ўпэўненая, што многія іншыя чытачкі і чытачы таксама знойдуць яе і яе оптыку як мінімум займальнай.

«Калі па тэлевізары пачаў прамаўляць мэр Перуджы, сацыял-дэмакрат Уладыміра Балаці, сястра маёй суседкі ўзялася круціць галавой і сварыцца, што мэр запаланіў Перуджу імігрантамі і наркотыкамі. Дарэчы, спадарыня папярэдзіла мяне, каб я прыглядала за сваімі грашыма і камп’ютарам, маўляў, ужо бачыла, як тут у бальніцы цікуюць цыганы і арабы.

 „Я не бачыла, — сказала я. — З іншага боку, у іх таксама могуць быць праблемы са здароўем, раз яны тут“.

 „Не, — адказала спадарыня. — Якое здароўе“.

 Ну-ну. Добрыя цётачкі. Гэта было пакаленне і сацыяльная група, пра якія Дыега казаў: „Lobotomizzata dalla televisione“... Яны маліліся, глядзелі тэлевіктарыну.

 „Я пайду прагуляцца“, — сказала я.

 „Добра, я пасачу за вашымі рэчамі“. „Ну, дзякуй“.

Я пакінула свой камп’ютар на тумбе каля ложка, каб імігрантам было лацвей схапіць яго, і выйшла з бальніцы, па доўгіх пакрытых лінолеумам калідорах на сонца, праз паркоўку, чао! Такія шпацыры былі, вядома, забароненыя, але я ўжо рабіла так раней.»

«Шлях гераіні»

Персанажку кнігі «Шкляное дзіця» я б ахарактарызавала як каралеву драмы з камедыйным талентам, добрым сэрцам і вострым языком, якой даводзіцца праходзіць праз траўму. І гэта дакладна «шлях гераіні».

Я тут нядаўна прачытала, што ёсць такая праблема, што калі спрабуюць зрабіць сучаснае жанравае кіно з гераіняй, то часта змушаюць яе праходзіць «шлях героя» — але рэч у тым, што «шлях героя» — знешні, тады, як «шлях гераіні» — унутраны, таму для гераінь усе гэтыя скокі ў блакбастарах троху штучныя. Я знаходжу гэтае назіранне ў цэлым слушным, мяне саму як аўтарку і тут як чытачку акурат цікавіць унутраная дынаміка твора.

Галоўная лінія рамана

Маар’я спрабуе зацяжарыць і вынасіць дзіця. Спойлер, які не сапсуе вам чытання: на самым пачатку рамана плоду дыягнастуюць акранію — у яго няма паловы чэрапа, ён нежыццяздольны.

Маар’я піша летапіс сваіх няўдалых спроб, таму ў кнізе шмат цялеснага. Са сваім целам жывеш штодня, і ва ўсіх з ім свае клопаты, праз якія разглядаеш яго асабліва пільна, таму гэта, прынамсі мне, таксама блізка і зразумела.

Маар’я Кангро. Фота з Вікіпедыі

Каму асабліва раю чытаць кнігу

Мне падаецца, людзям, якія мала ведаюць пра рызыкі і складанасці цяжарнасці і родаў, з кнігай абсалютна неабходна азнаёміцца, хоць бы для таго, каб у інтэрнэце не несці лухты наконт лёгкасці дзетанараджэння, яго аздараўляльнасці для арганізма, і каб было празрыста ясна:

чые рызыкі сваім здароўем і жыццём — той і рашэнні прымае наконт гэтых рызык. Рашэнні гэтыя далёка не лёгкія.

Добры прыклад для беларускай сітуацыі

Літаратурная перамога Маар’і Кангро ў тым, што кніга не з’яўляецца стогнам ад пакут, чаго можна было б чакаць пры такой тэме. Нягледзячы на ўсе выклікі ў яе атрымалася літаратура. Для беларускай сітуацыі гэта можа быць вельмі добрым прыкладам і, калі хочаце, майстар-класам.

Пакутнікаў і пакутніц беларуская рэчаіснасць цяпер вырабляе спраўна. І многім з нас захочацца падзяліцца сваімі вопытам у выглядзе кнігі-аўтафікшн. Ужо хочацца. Але, на жаль, далёка не ва ўсіх выйдзе літаратурны тэкст. Там больш, калі цяпер у такіх аўтараў з’яўляецца ўсё большая спакуса аддаць апісанне сваіх пакут на аўтсорс штучнаму інтэлекту.

Драматургія зацягвае

Кульмінацыйная сцэна, калі гераіні стымулююць датэрміновыя роды, напісана з майстэрствам і драматызмам. Перад родамі гераіня сварыцца з медсястрой, а пасля спявае. Я не магла адарваць вачэй ад старонак, драматургія зацягвае.

У кнізе шмат разваг пра жыццё і смерць.

«Доктарка Лаазік спытала, як я думаю, калі наогул пачалося жыццё. Я адказала, што можна лічыць і так, што яно не пачынаецца, а заўсёды ёсць і перадаецца далей.»

Дасціпная наратарка свабодна размаўляе па-італьянску і па-нямецку, перасыпае мову французскай і лацінай, перакладае паэзію, яе мама піша дзіцячыя вершы і, не вагаючыся, расказвае жахліва бестактоўныя, але смешныя анекдоты — такі бэкграўнд.

Гераіня то матаецца па еўрапейскіх рэзідэнцыях, то едзе ва Украіну сведчыць вострыя моманты гісторыі, за часамі адной з яе цяжарнасцяў гэта Майдан. Я была ва ўсіх гарадах, якія яна згадвае: Адэса, Львоў, Кіеў, ехала ўкраінскімі цягнікамі — і гэта так усцешна — брындаць па мясцінах, захаваных у памяці ў ранейшым часе. Таксама асвятляюцца будні сучаснага літаратурнага жыцця Эстоніі. Як у нас цяпер такое жыццё праз рэпрэсіі збольшага прабуксоўвае і для многіх робіцца зусім недасяжным, чытаецца настальгічна.

Тэрапеўтычны эфект для беларускай аўдыторыі

Яшчэ адзін момант, чаму асабіста для мяне ў гэтым рамане быў тэрапеўтычны аспект, хоць аўтарка, напэўна ж, не планавала такі эфект для дэпрэсіўнай беларускай аўдыторыі: у гераіні ёсць Дом, свая, так бы мовіць, База — родная краіна Эстонія, у якую можна паехаць і ў якой можна спакойна сустракацца з сям’ёй і сябрамі. Такое прыемна ўяўляць ў вымушанай эміграцыі.

Мусіць, для той часткі чытацкай аўдыторыі, якая замкнёная ў Беларусі, было б прыемна чытаць пра магчымасць падарожжаў па свеце. Але, эх... Тут я ўспамінаю дарагога кніганошу Рамана Цымберава, якога больш няма з намі.

Кавярні і рэстараны з рамана і ўласныя ўспаміны

Апроч медустаноў і літаратурных мерапрыемстваў гераіня кнігі то ходзіць па кавярнях і рэстаранах у крутых раёнах Таліна, то з бацькам ненароджанага дзіцяці шукае хоць «якую-небудзь занядбаную піцэрыю, дзе можна было б пагрызці цвёрдую сухую піцу».

«Мама і Мак сядзелі за столікам па тым баку, дзе дзверы. Проста перад дзвярыма стаяў Ківа і нешта расказваў мне пра грыбную анталогію, куды я абяцала даць пару сваіх вершаў і пераклад верша Сяргея Жадана. «Грыбы Данбаса»...

Ківі меў пры сабе чорны чамадан, здаецца, гэта быў чамадан яго выдавецтва «Параноя», і ад яго моцна патыхала цыгарэтным дымам. Я адчувала сябе як зомбі, пра якога пакуль ніхто не можа падумаць, што гэта зомбі, і таму пакуль нельга паводзіцца як зомбі; падышла і села побач з Мак і мамай. Мама ўжо чула маю гісторыю ад Мак і сказала, што ёй згадаўся адзін анекдот.

«Доктар кажа пацыенту: у мяне для вас дзве навіны, адна добрая, другая дрэнная. Дрэнная навіна ў тым, што ў вас вельмі рэдкая невылечная хвароба. Добрая навіна ў тым, што гэтую хваробу цяпер назавуць вашым іменем».

Пакуль чытала кнігу, падгрузіўся ўспамін, як недзе ў 2019-м ад бесперспектыўняку ў сваёй сферы дзейнасці і ў краіне я разважала над працоўнай прапановай уладкавацца ў нейкі шведскі кол-цэнтр у Таліне і разглядала на гугл-картах вуліцы, па якіх магла б хадзіць на працу. Мо, я б тады прачытала гэтую кнігу па-эстонску, якую вывучыла б, а па-беларуску яе і не было б.

Мне цяпер пільна трэба схадзіць з сяброўкамі ў рэстаран «Тры цыбуліны», куды, як я ведаю з кніжкі Маар’і Кангро, звычайна не ўбіцца. Але і занядбаныя раёны згадваюцца, напрыклад, за аэрапортам. Вось бы паглядзець.

Падзякі

Адзначу таксама жывы дбайны пераклад. За гэта дзякуй ананімнай перакладчыцы, «добрае веданьне і адчуваньне мовы і арыентацыю ў рэаліях» якой заўважыў і Сяргей Шупа, самому пану рэдактару і дбайнай, таксама ананімнай карэктарцы.

Я б яшчэ кніг Маар’і Кангро пачытала па-беларуску, ну ці хоць бы сучаснай эстонскай літаратуры. Птушачка кажа, што нечага такога можна чакаць і ад яшчэ аднаго беларускага выдавецтва.

Анка Упала, Budzma.org