Пяць з паловай гадоў таму паэтка Юля Цімафеева разам з мужам, пісьменнікам Альгердам Бахарэвічам з’ехала з Беларусі — і з таго часу паспела пажыць у Аўстрыі, Швейцарыі і Германіі, выдаць кнігі пра выгнанне і памяць, атрымаць прэмію імя Хільдэ Домін і стаць адным з найбольш заўважных беларускіх літаратурных галасоў у Еўропе.

У размове з «Будзьма беларусамі!» паэтка разважае пра жыццё паміж мовамі і краінамі, пра адчуванне сябе чужой як уласную ідэнтычнасць, пра Беларусь, якую мы яшчэ толькі спрабуем асэнсаваць, і пра самы дзейсны спосаб «трымацца» ў цяперашнія няпростыя часы.

Юля Цімафеева, фота з яе асабістага архіву

— Як досвед эміграцыі змяніў тваю оптыку як аўтаркі?

— Думаю, і оптыка, і я змяніліся моцна і незваротна. Эміграцыя, тым больш якую ты асабліва не выбіраеш, гэта заўжды працэс і ніколі не вынік. Ты пастаянна змяняешся і змяняюцца твае ўяўленні пра сябе і свет.

Раней, калі на розных імпрэзах у мяне пыталіся, што такое для мяне выгнанне, я адказвала, што нагадваю сабе дрэва, якому абрэзалі галіны. І хоць падаецца, яно ўжо дарослае і сфармаванае, але ўсё роўна мусіць расці.

На шосты год жыцця па-за Беларуссю, я адчуваю, што мае новыя галіны крыху выцягнуліся, акрэплі, вось і лісточкі зазелянелі. Але ці магу я быць упэўненая, што іх зноў не абрэжуць?

За гэтыя пяць з паловай гадоў мы з Альгердам пажылі ў трох краінах: Аўстрыі, Швейцарыі і Нямеччыне. Мы таксама шмат вандравалі з выступамі па Еўропе, а фестывальны вецер нават занёс за акіян, у Аўстралію, дзе я са сцэны чытала вершы па-беларуску. Паўсюль мы спрабавалі зірнуць на свет, Беларусь і сябе з той кропкі, дзе знаходзіліся. Пастаянная змена перспектывы — вельмі асвяжальны і карысны досвед.

Апошнія тры гады мы пражылі ў Германіі, у краіне, дзе міграцыя і выгнанне ёсць тэмамі, якія пастаянна абмяркоўваюцца ў масмедыя і літаратуры ў розных кантэкстах. Яшчэ ў мінулым стагоддзі многія нямецкія аўтаркі і аўтары пакідалі радзіму, баючыся пераследу ці нават смерці, і шукалі мастацкую мову, каб апісаць свой досвед. Да прыкладу, Паўль Цэлан або Розэ Аўслэндэр, якіх я перакладала. Пазней да іх далучаліся тыя аўтары і аўтаркі, якія ўцякалі ў Нямеччыну, ратуючыся ад бедаў у сваім рэгіёне. Цяпер жа і я на мове выгнання з лёгкасцю разумеюся з турэцкімі, іранскімі, афганскімі пісьменніцамі, з якімі часта дзялю адну сцэну.

Дзякуючы камунікацыі з людзьмі з самых розных краін, я ўсведамляю, што нашы траўмы не такія ўжо і ўнікальныя, але ад таго і лепш зразумелыя іншым. Толькі каля 8% насельніцтва Зямлі жыве ў краінах з «full democracy».

Кніга «Кровазварот» выйшла год таму ў выдавецтве «Янушкевіч» у Варшаве. У ёй я сплятаю ўласны досвед выгнання са стогадовай гісторыяй сваёй вясковай сям’і, якую жорсткае дваццатае стагоддзе здымала з месца і выпраўляла то ў Нямеччыну, то ў Канаду, то прымушала кідаць свае заражаныя цэзіем і плутоніем палеткі і хаты, і перасяляцца ў іншыя мясціны.

Напрыканцы мінулага года «Кровазварот» з’явіўся ў берлінскім выдавецтве edition.fotoTAPETA у перакладзе Ціны Вюншман.

Кнігу-білінгву «Рэжу гісторыю сабой. Вершы і калажы» выдала смелае выдавецтва edition Frölich, па-нямецку яе перастварыла ўжо згаданая Ціна Вюншман. У кнізе я выкарыстоўваю форму папяровага калажу як метафару выгнання. А кароткія празрыстыя вершы, натхнёныя выявамі, робяцца ілюстрацыямі да іх.

— Ці магчыма сёння для цябе адчуванне дому? Ці яно ёсць у Грацы, у Берліне, ці гэта пачуццё страты, ці далёкага падарожжа? Як ты адчуваеш ці памятаеш зараз Беларусь. Можа быць, як казаў Альгерд пра сябе летась, таксама пакрысе забываеш, як пахне Менск? Ці вось яшчэ з 2022-га твой адказ: «А пакуль мой дом – гэта вагон цягніка, што імчыць па Еўропе з аднаго канца ў другі, а за яго вокнамі лясістыя горы, камяністыя рэкі, гарады з выкшталцонымі для беларускага вуха назвамі» — гэта яшчэ так ці ўжо не так?

— Пэўны крызіс ідэнтычнасці я перажыла пару гадоў таму (але ўжо адчуваю, як падбіраецца новы). Цяпер я не баюся страты сувязі з беларускай рэчаіснасцю, мабыць, таму што прыйшло ўсведамленне, што і раней у Беларусі з розных прычын я не адчувала сябе напоўніцу сваёй.

Я сачу, як магу, за тым, што цяпер адбываецца ў Беларусі, і хоць чытаю шмат навін, але ўжо і ўявіць не магу, як там жыць і пісаць…

Вядома, я сумую па пэўных мясцінах і вясковых ландшафтах, сумую па Менску, але і забываю таксама, дамалёўваючы ў прагалах нешта сваё, гэта нармальны працэс.

Што тычыцца Нямеччыны, то, па шчырасці, я асабіста не ведаю, што такое інтэграцыя. Па-нямецку ў мяне столькі ж кніг, колькі па-беларуску. У мяне ёсць запрашэнні на фестывалі, дыскусіі, чытанні. Я магу паразумецца па-нямецку. Тут мы з Альгердам маем сяброў-немцаў, і не немцаў таксама. Ці з’яўляюся я часткай нямецкага грамадства? У нейкай ступені, безумоўна, так, як і многія іншыя замежнікі. І як многія іншыя, я ніколі не перастану быць чужынкай.

Напэўна, мая цяперашняя ідэнтычнасць — быць чужой і цаніць гэтую дыстанцыю, знаходзячы ў ёй натхненне.

Дарэчы, мая нядаўняя паэтычная кніга «Кровазварот» — у тым ліку спроба наладзіць стасункі з Нямеччынай, намацаць сувязі, якія, як аказалася, у маёй сям’і з гэтай краінай былі, няхай і не надта прыемныя ды працяглыя.

— Ты неаднойчы казала пра досвед жыцця паміж мовамі. Якія сёння ў цябе стасункі з імі, з беларускай, нямецкай, ангельскай. Ці ўплывае жыццё па-за Беларуссю на ўласна беларускую мову тваіх тэкстаў?

— Мова — адна з загадак, якая мяне хвалюе заўжды. Я выпускніца Лінгвістычнага ўніверсітэта, вывучала некалькі замежных моваў, хоць, можа, і не надта ўдала; ні беларуская, ні руская не былі мне матчынымі… Трасянка была мовай маёй сям’і.

Цяпер па-беларуску я гавару з Альгердам, з роднымі, з нашымі беларускімі сябрамі ў Берліне; па-ангельску — са сваімі калегамі і каляжанкамі з усяго свету, у тым ліку з удзельнікамі праграмы імя Рыхарда фон Вайцзэкера ад Акадэміі Роберта Боша. (Дарэчы, я тут першая беларуская стыпендыятка.) Па-нямецку я размаўляю з нашымі нямецкімі і аўстрыйскімі сябрамі, а таксама ў крамах, кавярнях, грамадскіх месцах. На жаль, маёй нямецкай не хопіць, каб вольна выказвацца са сцэны, а пісаць тэксты на гэтай мове, я, мабыць, не змагу ніколі. Але, вядома, цяпер я разумею нямецкую значна лепш, чым пяць гадоў таму, асабліва люблю нямецкамоўныя падкасты пра сучаснае мастацтва. Нядаўна крыху разбудзіла заснулую нарвежскую, каб перакласці дзіцячую кнігу.

І хоць некалі я напісала адну дакументальную кнігу па-ангельску, беларуская застаецца галоўнай мовай майго пісьма, яна хвалюе мяне і натхняе.

— Чым ёсць для мяне калажы, я тлумачу ў прадмове да кнігі «Рэжу гісторыю сабой», адтуль і працытую:

«Абсурднасць новага свету я спрабую адолець абсурднасцю мастацкай формы. Калі ўсё распадаецца на вачах, табе застаецца толькі складваць сусветы нанава з аскепкаў, шматкоў, з абрэзкаў культуры і мовы, адшукваць ці нават навязваць сувязі там, дзе іх не было і, падавалася, быць не можа. Але яны раптам праступаюць, адкрываюцца, дзіўныя і дзікія. Не дарма калаж пачынаўся на пачатку ХХ стагоддзя, калі са шчэпак мінулага, раструшчанага гістарычнай турбулентнасцю, дадаісты і сюррэалісты склейвалі (калаж – ад французскага coller, «клеіць») сваё мадэрнісцкае мастацтва.

Я не прафесійная мастачка, я паходжу з іншага асяродку, з іншага рэгіёну і, вядома, з іншай эпохі, але таксама вырываю выявы і словы з кантэксту. Мабыць, найперш таму, што і сама, быццам гіганцкай рукой, была вырваная са сваёй штодзённасці і прылепленая да новай старонкі».

Усё пачыналася з гульні і забавы ў невясёлыя часы, але радая, што выйшла асобная кніга, была выстава ў Любліне, што выявы калажаў з’яўляюцца ў розных часопісах. На жаль, цяпер я не маю шмат часу і свабоды, каб бесклапотна рэзаць і клеіць, але архіў візуальных матэрыялаў расце. Наперадзе лета, спадзяюся, наганю.

— Прэмія Hilde-Domin-Preis. Наколькі табе важнае менавіта такое міжнароднае прызнанне? Прэмія носіць імя паэткі, якая шмат пісала пра выгнанне і вяртанне. Ці ты адчувала нейкую асаблівую сувязь з яе гісторыяй?

— Прэмія імя Хільдэ Домін уручаецца горадам Хайдэльберг раз на тры гады літаратарам і літаратаркам у выгнанні. Я ўдзячная, што мае кнігі, і асабліва «Кровазварот», былі прачытаныя, ацэненыя і адзначаныя журы.

Патронка прэміі Хільдэ Домін (сапраўднае імя — Хільдэгард Пальм) — адна з самых значных нямецкамоўных паэтак ХХ стагоддзя. Праз габрэйскае паходжанне яна разам з мужам была вымушаная ўцякаць ад нацызму з Нямеччыны спачатку ў Італію, пасля ў Вялікабрытанію, а ў 1940 годзе за вялікія грошы яны змаглі атрымаць адзіна магчымую візу ў Дамініканскую рэспубліку, дзе і пражылі наступныя 14 гадоў. Толькі праз 22 гады выгнання аўтарка з мужам вярнулася ў Заходнюю Германію.

Пісаць вершы Хільдэ пачала даволі позна, пасля сарака, і для сваіх кніг узяла псеўданім Домін у гонар горада Санта-Дамінга, дзе раней жыла.

Шчыра кажучы, да прысуджэння прэміі я не чытала ў арыгінале твораў Хільдэ Домін, хаця, безумоўна, шмат пра яе чула. Але нямецкія сябры падарылі зборнік яе вершаў. Паэтычная мова Домін вострая і празрыстая, як халодная вада, у якую хочацца ўвайсці. Я ўзяла і нахабна пераклала пару яе вершаў.

— Для каго ты сёння пішаш? Ці ўвогуле, можа быць, як такога вобразу свайго чытача/чытачкі ў цябе і няма?

— Пішу для тых, хто здольны чытаць і ўспрымаць паэзію. Напрыклад, у кнізе «Рэжу гісторыю сабой» ёсць такі верш:

мару каб церні і цвет маіх слоў
своечасова засохлі й згнілі

каб жывілі яны вашу квецень
о прыгожыя дзёрзкія лютыя
паэткі будучыні

Мне хацелася б верыць, што гэта мае галоўныя чытачкі. Але нядаўна мне напісаў сямідзесяцігадовы аўстрыйскі мастак, мой верш «Камень страху» натхніў яго на стварэнне карціны. Яна будзе прадстаўленая на яго асабістай выставе ў Грацы, дзе мы з Альгердам некалі жылі, але на той момант з мастаком не былі знаёмыя. Значыць, і для яго я таксама пішу.

Насамрэч, калі мы пішам паэзію, то не ведаем, хто ў выніку нас прачытае. Паэт-выгнаннік Паўль Цэлан паўтараў за сваім любімым Осіпам Мандэльштамам, што верш — гэта пасланне ў бутэльцы, якое было пакладзена «з верай у тое, што недзе і некалі яно можа быць вынесеным на бераг, на бераг сэрца, мабыць».

— Быць сабой і гаварыць са светам на роўных. Беларуская гісторыя, літаратура, музыка, мастацтва — гэта неад’емная частка еўрапейскай культуры.

— Зусім нядаўна стала вядома, што «Кровазварот» трапіў у кароткі спіс нямецкай прэміі для сучаснай перакладной літаратуры «Internationaler Literaturpreis des HKW». Усе шэсць кніг, уключна з маёй, перакладзеныя з нідэрландскай, арабскай, ангельскай, персідскай і вугорскай, расказваюць пра балючае і цёмнае, пра гісторыю і сучаснасць: пра турмы, войны, выгнанне.

Можна казаць, што сапраўдная літаратура мусіць быць пра метафізіку, пра багатае ўнутранае жыццё паэта, які знаходзіць у сабе вялікую мужнасць ігнараваць тое, што адбываецца проста пад вокнамі яго прыгожай вежы.

Але, на маю думку, літаратура — гэта выдуманы сусвет, у якім мы можам і мусім задаваць сабе і іншым пытанні, у тым ліку пра тое, чаму «раптам» насталі «цёмныя часы» і як з гэтых часін выбірацца. І я думаю, ад такіх пытанняў яшчэ рана стамляцца.

— А ці ёсць стомленасць ад пастаяннай неабходнасці тлумачыць Беларусь заходняй аўдыторыі? Ці, можа быць, наадварот — Беларусь нарэшце стала бачнай у той жа Нямеччыне, цікавай. Ці можа быць беларускі досвед — гэта такі сабе «экзатычны сюжэт» для Еўропы, што ўжо схаваўся пад мноствам іншых траўматычных падзей апошніх гадоў?

— У межах маёй стыпендыі ў Акадэміі Роберта Боша я якраз і займаюся тэмай (ня)бачнасці беларускіх наратываў у нямецкай і нават сусветнай публічнай прасторы. І пасля размоў з многімі заангажаванымі людзьмі мушу сказаць, што ў параўнанні з сітуацыяй, прыкладу, дзесяцігадовай даўніны, беларускія наратывы цяпер нашмат лепш бачныя, а беларускія галасы нашмат больш чутныя.

У 2020 годзе пратэсты былі досыць заўважнай тэмай у нямецкіх СМІ. І хоць цяпер, праз шэсць гадоў тое, што адбывалася ў Беларусі, шырока не згадваецца (жыццё ў навін кароткае), але, прыкладам, вобразы жанчын у белым і мірных пратэстоўцаў яшчэ застаюцца ў памяці многіх, прынамсі карцінкай. Раней жа пра Беларусь казалі толькі «белая пляма на мапе» або «апошняя дыктатура Еўропы».

А пасля цэлага шэрагу нямецкіх літаратурных прэмій за пераклады беларускамоўнай літаратуры, спадзяюся, ужо не засталося сумневу, што і беларуская мова цалкам жывая і на ёй пішуцца вартыя чытання кнігі.

Але я думаю, нам яшчэ вельмі шмат варта зрабіць, каб найперш самім асэнсаваць сваё мінулае і цяперашняе, каб вытлумачыць свой разнастайны досвед, каб прыдумаць Беларусь для сябе і свету.

— Беларусь — гэта ж таксама частка Еўропы, як і Літва, і Польшча, і Албанія. Толькі я не ведаю, ці самі мы лепш разумеем Беларусь. І найперш, што такое «Беларусь» цяпер. Гэта дзяржава з Лукашэнкам і рэпрэсіямі, з удзелам у вайне і цьмянымі жэстамі ў бок ЗША? Гэта дзевяць мільёнаў насельнікаў Беларусі, якія маюць свабоду спажываць, але не вольна выказвацца? Гэта былыя палітвязні, якіх беларускія ўлады пасля гадоў катавання вытурылі з краіны, адабраўшы пашпарты, і якія маюць вельмі розныя погляды? Гэта сотні тысяч тых, хто цяпер спрабуе неяк выжыць у чужых краінах і чые дзеці ўжо лепш гавораць па-польску, чым па-беларуску? Гэта беларускае мастацтва, літаратура, выдавецкая справа за мяжой? Гэта беларускія палітыкі ў выгнанні?

Я думаю, мы самі не ведаем, што такое цяпер «Беларусь». Ці, можа, гэта толькі я не ведаю? Поле для рэфлексій цяпер існуе амаль цалкам у сацыяльных сетках, а інтэрнэт перажывае новыя сур’ёзныя выклікі.

Мне падаецца, пакуль мы самі не пачнём асэнсоўваць і абмяркоўваць, што такое цяперашняя «Беларусь», не варта гэтага чакаць і ад «Еўропы».

— За апошнія пяць гадоў асабліва не змянілася. У глабальным плане нічога добрага і светлага пакуль не ўяўляецца. Наогул, разумныя людзі кажуць, у эпоху ШІ чалавецтва больш не здатнае прагназаваць будучыню, яна проста выходзіць з-пад кантролю. Мабыць, мушу з імі пакуль пагадзіцца.

А калі пра прыватнае, то не магу сабе ўявіць, дзе буду праз год ці два, ці тры. Можа, тут, а можа, і не. Але пакуль сонца ўзыходзіць, вось лета ў горад завітала, то і нічога, будзем неяк жыць.

— Я думаю, шукаць цяпер надзею (на што?) не самы трапны шлях. Гэтак можна апынуцца прыйсці да стомленасці, выгарання і адчаю.

Думаю, цяпер самы дзейсны спосаб «трымацца» — гэта захоўваць веру ў тое, што для цябе важна, і працягваць рабіць тое, у чым ты бачыш вялікі (ці маленькі) сэнс. Не здавацца, не збочваць і рабіць тое, у што ты верыш.