У варшаўскім Музеі Вольнай Беларусі 22 красавіка адбыўся творчы вечар паэта, барда, адваката і палітвязня Максіма Знака. Гэтай падзеяй завяршылася турнэ творцы па польскіх гарадах. Падчас імпрэзы Максім Знак спяваў свае песні, дэкламаваў новыя тэксты і падпісваў жадаючым сваю кнігу «Зэкамерон».

На канцэрце прагучалі і развагі Знака аб уласнай творчасці і будучых планах. «Будзьма беларусамі!» запісала самае цікавае, што на варшаўскай сустрэчы распавёў пісьменнік і бард.

Максім Знак падчас творчай сустрэчы ў Варшаве. Фота: LookByMedia

Пра працу над новымі кнігамі

— У мяне ёсць кнігі, якія напісаны, і ёсць кнігі, якія нібыта напісаны, але іх няма. І таму цяпер я іх аднаўляю, бо, калі тэкст быў, ён не знікае канчаткова.

Я пачаў аднаўляць кнігу, якая называецца «Каланісты». Яна вырасла з таго, што было раней, з «Зэкамерону». «Зэкамерон» быў напісаны ў СІЗА. Тады гэта быў той стан, калі чалавек яшчэ нібыта не асуджаны, калі суд яшчэ не назваў яго злачынцам. Потым чалавек трапляе ў калонію, і там ён ужо іншы. Я падумаў, што там людзі становяцца каланістамі. Хоць фармальна нас называлі інакш, мне гэтае слова падабаецца больш, бо ў ім ёсць нейкая ўнутраная іронія і адначасова годнасць.

Да «Каланістаў» я ўзяў эпіграф, які стаў для мяне вельмі важным і паўтарыўся яшчэ ў адной кнізе. Гэта словы з «Таямнічага востраву» Жуля Верна. Там героі пасля катастрофы разумеюць, што яны не пацярпелыя, а каланісты, што ім трэба не проста выжываць, а будаваць жыццё, фактычна сваю краіну ў новым месцы. І гэтая думка вельмі моцная, бо ў маім досведзе ўсё адбываецца нібыта ў супрацьлеглым кірунку, але імпэт той самы. Там таксама людзі спрабуюць стварыць нейкі парадак у хаосе.

Другая кніга называецца «Біверлі Хіл». Я напісаў яе ў поўнай ізаляцыі, калі ты застаешся сам-насам з асабістым уяўленнем. Гэта мая версія эміграцыі, якая адбываецца не геаграфічна, а ўнутры цябе самога. Назва нарадзілася, як нібыта дрэнны пераклад назвы «Бабровы ўцёс», і ў гэтым ёсць уся логіка кнігі. Гэта пра тое, як свядомасць спрабуе перакласці рэальнасць на мову, якой не існуе.

Раней я напісаў вялікі раман. Больш за 400 старонак. Яго забралі і сказалі, што ён знішчаны. Я сеў і напісаў яго яшчэ раз. Зноў больш за чатырыста старонак, і зноў за вельмі кароткі час. Гэта не пра ўпартасць, гэта пра тое, што тэкст ужо адбыўся ўнутры, і яго немагчыма забраць цалкам.

Я рабіў і іншы праект, які называўся «Бессюжэтнікі». Гэта былі тэксты, у якіх няма адназначнага адказу. Чытач павінен сам здагадацца, што адбылося. І калі ён здагадаўся, гэта і ёсць праўда. У гэтым была гульня, але і нешта большае. Потым мяне спыталі, што сталася з героямі далей. І ў мяне з’явіўся час падумаць пра гэта. Так з гэтых кароткіх рэчаў вырас вялікі раман.

Кнігі Максіма Знака. Фота: LookByMedia

Пра апавяданні «Зубная феечка» і «Сабака»

— Я для «Каланістаў» шмат напісаў кароткіх тэкстаў. Іх было каля 120. Гэта маленькія замалёўкі, але ў іх змяшчаецца вельмі шмат.

Напрыклад, «Зубная феечка». Гэта гісторыя, дзе казка ператвараецца ў нешта іншае. У калоніі ў зубных фей не вераць, але ёсць рэальная фея, стаматолаг, якую ў калоніі ўсе баяцца. Там іншыя правілы, іншая логіка страху і болю. І нават лячэнне выглядае, як нешта супрацьлеглае лячэнню. У выніку застаюцца толькі цішыня і разуменне, што ты выжыў.

Ёсць і гісторыя «Сабака» — пра чалавека, які называў сябе сабакам. Ён гаўкаў, палохаў іншых, жыў у сваёй ролі, але на відэасувязі раптам станавіўся зусім іншым, разумным, дакладным. І гэта таксама пра маскі. Унутры карнай сістэмы кожны выбірае сваю форму існавання. Часам самую нечаканую.

Я пісаў гэтыя тэксты як кароткія імпульсы, як фіксацыю таго, што адбываецца вакол і ўнутры. І калі б не абмежаванні, з іх можна было б зрабіць вялікія кнігі, але мне важна было пакінуць іх такімі, як яны ёсць.

Максім Знак. Фота: LookByMedia

Пра працу над песнямі і натхненне

— Музыка з’явілася як працяг тэкстаў. Калі я трапіў у ізаляцыю, я пачаў перакладаць песні. Іх атрымалася больш за 160, потым больш за 200. Я перакладаў вельмі дакладна, не дадаючы нічога ад сябе, і раптам выявілася, што па-беларуску яны гучаць так, нібыта былі напісаныя з самага пачатку пра нас.

Я перакладаў песні Барыса Грабеншчыкова, The Beatles і іншых аўтараў, і яны пачыналі набываць новы сэнс. Гэта было дзіўнае адчуванне, нібыта мова адкрывае іншы пласт рэальнасці.

Максім Знак. Фота: LookByMedia

Паступова з’явіліся і ўласныя песні. Некаторыя з іх нараджаліся з тэкстаў. Напрыклад, песня пра бульбу. Я напісаў словы, але не меў музыкі. Калі я спрабаваў узяць чужую мелодыю, яна ўсё роўна станавілася маёй. Таму ў выніку з’явілася новая песня, якая ўжо жыве асобна.

Ёсць песня пра Варшаву. Я напісаў яе шмат гадоў таму, але яна гучыць актуальна, бо гісторыя гэтага горада для мяне звязаная з паўстаннем і з тым, што адбываецца пасля яго. Гэта гісторыя, якая не заканчваецца.

Ёсць песня «Хутка». Яна з’явілася як адказ на словы, якія мне паўтаралі. Што ўсё хутка скончыцца. І гэтае слова пачало гучаць інакш, ператварылася ў нешта, што патрабуе тлумачэння.

Ёсць песня «Хваля», якая вырасла з думкі, што сапраўдная сіла не ў пене на паверхні, а ў глыбіні. Гэта было вельмі дакладнае адчуванне таго, што адбываецца.

Ёсць і выпадковыя песні, як «Андалузк», якая нарадзілася з адной рыфмы. Спачатку гэта была проста памылка, а потым з’явіўся цэлы тэкст. І гэта таксама частка працэсу, калі ты не плануеш, але працягваеш пісаць.

Натхненне на стварэнне песень не прыходзіць асобна. Яно з’яўляецца ў той момант, калі ты пачынаеш пісаць. Не раней і не пазней.

Я пішу, калі ёсць магчымасць, і нават калі яе няма. Я перакладаю, складаю, запамінаю. Калі тэксты забіраюць, я пішу іх яшчэ раз. Калі няма паперы, яны застаюцца ў галаве. І ў гэтым, напэўна, уся мая творчая дзейнасць.

Сустрэча ладзілася ў межах праграмы ArtPower Belarus у сумесным праекце Міжнароднага Саюза беларускіх пісьменнікаў і кампаніі «Будзьма беларусамі».

Тарас Тарналіцкі, Budzma.org