Калі вы апынецеся ў Іўеўскім раёне сярод ціхіх пейзажаў вёскі Жамыслаўль, вас чакае сапраўдная архітэктурная неспадзяванка. Сярод беларускіх палёў раптам вырастае будынак, які да болю нагадвае галоўны турыстычны сімвал Варшавы — Палац на вадзе ў варшаўскім парку Лазенкі. Гэта не выпадковае супадзенне, а свядомая даніна пашаны і амбіцыйная спроба паўтарыць шэдэўр эпохі Адраджэння.

Расказваем гісторыю стварэння копіі Варшаўскага палаца пад Іўем і дзелімся практычнымі парадамі для падарожжа з Мінска ў Жамыслаўль.

Палац у Жамыслаўлі. Фота: bel.wikipedia.org

Паміж каралём і графам

Гісторыя жамыслаўскай цікавінкі пачалася з Палаца на вадзе ў Варшаве (Pałac na Wyspie), які быў пабудаваны ў канцы XVIII стагоддзя для апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Архітэктары Даменіка Мэрліні і Ян Крысціян Камзэцэр стварылі ідэальны ўзор класіцызму, які стаў сімвалам залатога веку культуры Рэчы Паспалітай. Панятоўскі, натхнённы новай эпохай у еўрапейскай культуры і духам Адраджэння, ствараў парк Лазенкі як адлюстраванне свайго погляду на ідэальную краіну.

Выгляд на парк Каралеўскія Лазенкі ў Варшаве, у цэнтры выявы відаць Палац на вадзе. Фота: inyourpocket.com

На тэрыторыі маляўнічага парку прыдворныя архітэктары збудавалі шэраг аб’ектаў у класістычным стылі: аранжарэя, Белы домік, кітайская альтанка. Але галоўнай перлінай, бясспрэчна, быў той самы Палац на вадзе, дзе Панятоўскі праводзіў свае знакамітыя чацвярговыя абеды. Нават пасля адрачэння ад кароны ў Горадні і ад’езду ў Санкт-Пецярбург Панятоўскі пераймаўся пра свой варшаўскі твор.

Жамыслаўская рэзідэнцыя Умястоўскіх

Жамыслаўль — мястэчка ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці, вядомае з XVI стагоддзя. Існуе меркаванне, што афіцыйная назва «Жамыслаўль» ёсць няслушным перакручваннем традыцыйнай назвы паселішча «Жэмласлаў». Менавіта гэтая назва найбольш адпавядае вымаўленню мясцовых жыхароў. Тым часам сам тапонім утварыўся, хутчэй за ўсё, ад прозвішча Жэмла.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 г.) Жамыслаўль апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губерні. 4 студзеня 1807 года граф Якуб Умястоўскі, які набыў маёнтак у Антонія Кяневіча, мазырскага земскага суддзі, распачаў тут пабудову палаца. Якуб Умястоўскі пастанавіў стварыць рэзідэнцыю, падобную на славуты каралеўскі палац у Варшаве.

Палац Умястоўскіх на малюнку Напалеона Орды. Выява: bel.wikipedia.org

Цалкам верагодна, што жамыслаўскі палац будаваўся паводле праекта каралеўскага архітэктара Мэрліні, які праектаваў Палац на вадзе ў Лазенках. Справу пабудовы і пашырэння палаца пасля смерці Якуба Умястоўскага працягнула ягоная ўдава Юзэфа Умястоўская, а пазней ейны сын Уладзіслаў з жонкай Янінай. Да Жамыслаўля Уладзіслаў і Яніна мелі асаблівую любоў: яны давялі да ладу інтэр’еры палаца і вялі ўзорную гаспадарку. З паездак па Еўропе Умястоўскія прывозілі скульптуры, карціны і жырандолі, а некаторую мэблю выраблялі мясцовыя майстры.

Палац на малюнку 1926 г. Выява: bel.wikipedia.org

Таксама Умястоўскія праклалі адмысловыя каналы на рацэ Гаўі і засадзілі ваколіцы дрэвамі. Атрымаўся парк, які назвалі — «Венецыя».

Што агульнага паміж Лазенкамі і Жамыслаўлем?

Падабенства Жамыслаўля і Лазенак — гэта не проста агульны стыль. Гэта дэталёвае падабенства формаў: абодва палацы маюць цэнтральны двухпавярховы корпус з порцікамі і бакавымі крыламі.

Палац на вадзе ў Варшаве. Фота: pl.wikipedia.org

Характэрная надбудова (бельведэр) на даху, якая ў абодвух выпадках ёсць галоўным візуальным акцэнтам. Таксама карынфскі ордар, які надае будынкам велічнасць і лёгкасць адначасна. Калі ў Варшаве палац стаіць пасярод возера, то ў Жамыслаўлі ён размясціўся на беразе ракі Гаўя, ствараючы падобнае адлюстраванне ў люстэрку вады.

Выгляд на палац у Жамыслаўлі з процілеглага боку ракі Гаўя. Фота: nn.by

Умястоўскія не шкадавалі грошай на інтэр’ер. У Жамыслаўлі былі паркеты з розных пародаў дрэва, мармуровыя печы і нават зімовы сад — усё, як у найлепшых дамах Еўропы.

Падчас Першай сусветнай вайны немцы стварылі ў палацы навуковы курорт-санаторый для афіцэраў, настолькі іх уразіла архітэктура і прырода гэтага месца.

 Палац на нямецкай паштоўцы часоў Першай сусветнай вайны. Выява: bel.wikipedia.org

У міжваенны час Умястоўскія аддалі свой палац пад патрэбы Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя для стварэння навуковай станцыі.

Розныя лёсы

Вось тут пачынаецца сумная частка параўнання...

Варшава

Пасля таго як нацысты спрабавалі спаліць палац у 1944 годзе, ён быў філігранна адноўлены. Сёння гэта музей сусветнага ўзроўню, дзе кожная дэталь блішчыць золатам і адбівае эпоху.

Палац на вадзе. Фота з Вікіпедыі

З 1960-х гадоў Каралеўскі парк Лазенкі з’яўляецца асобным музейным комплексам, дзе праводзяцца канферэнцыі і выставы. А яшчэ гэта адно з найулюбёнейшых месцаў адпачынку варшавян і турыстаў: прыгожы парк з вавёркамі, паўлінамі і лісамі. Ля помніка Фрыдэрыку Шапэну ў Лазенках у цёплую пару года адбываюцца фартэпіянныя канцэрты.

Канцэрт шапэнаўскай музыкі ў Лазенках. Фота: inyourpocket.com

Прыгожыя скульптуры і захаваныя будынкі, кожны з якіх даступны для наведвання. У палацы на вадзе прадстаўлены карціны і скульптуры з калекцыі Панятоўскага, якім пашчасціла захавацца за цяжкім часам акупацыі.

 Фота з будынка Аранжарэі, дзе за часамі Панятоўскага захоўваліся апельсінавыя дрэвы і змяшчалася калекцыя скульптур

Амфітэатр у Лазенках. Сцэна, дзе гралі акторы, месцілася на штучнай выспе

Жамыслаўль

Палац перажыў войны, але стаў ахвярай часу і абыякавасці. Пасля Першай сусветнай вайны Яніна Умястоўская пастанавіла падарыць маёнтак Віленскаму ўніверсітэту, каб стварыць там вышэйшую сельскагаспадарчую навучальную ўстанову з інтэрнатам для студэнтаў і жаночую і мужчынскую гімназіі.

Палац Умястоўскіх у міжваенны час. Фота: bel.wikipedia.org

Мост праз раку Гаўя. Фота: bel.wikipedia.org

Яніна пераехала ў Рым і ў Жамыслаўль больш не вярталася. За савецкім часам у палацы засядала кіраванне саўгаса, працавалі клуб і бібліятэка. У 1950-х гг., калі на Гаўі вырашылі пабудаваць электрастанцыю, вадасховішча затапіла прыпалацавы парк.

У 2013 годзе ў Жамыслаўлі здарыўся пажар — сядзіба моцна пацярпела і з тых часоў пакрысе занепадае.

Палац у Жамыслаўлі ў нашыя дні

Аднак ёсць надзея: некалькі гадоў таму ў палаца Умястоўскіх з’явіўся новы прыватны ўласнік. Цяпер там ідуць кансервацыйныя і аднаўленчыя працы. Жамыслаўль павольна вяртаецца з нябыту.

Гісторыя Жамыслаўля — гэта доказ таго, што Беларусь заўсёды была і ёсць часткай агульнаеўрапейскай культурнай прасторы. Мы не проста пераймалі моду — мы будавалі «сваю Варшаву», «свой Парыж», захоўваючы пры гэтым уласны дух.

Маршрут падарожжа Мінск — Жамыслаўль

Адлегласць: каля 150 км у адзін бок.

Час у дарозе: прыкладна 2 гадзіны (без уліку прыпынкаў).

1. Выезд з Мінска (Траса М6 / Е28)

Выязджаем у бок Горадні. Гэта адна з лепшых трас у краіне, таму пачатак шляху будзе хуткім і камфортным. Па дарозе можна спыніцца ў Ракаве, Іўі, Суботніках, дзе хапае чаго паглядзець і троху адпачыць.

Пасля Суботнікаў дарога вядзе праз лес, і раптам адкрываецца від на «беларускія Лазенкі».

Абыдзіце палац вакол, знайдзіце рэшткі старой лядоўні (яна падобная на маленькую фартэцыю), белых флігеляў і свірану з аркадамі ў фасадзе. Яшчэ можна прайсціся па дамбе праз Гаўю.

Флігель

Свіран

Лядоўня

Практычныя парады для мінчукоў:

Лепш за ўсё заліць паліва і купіць каву яшчэ на выездзе з Мінска або на вялікіх АЗС каля Валожына, бо далей па трасе пасля павароту на Іўе добрых станцый менш.

Смачна паесці можна ў самім Іўі (ёсць некалькі кавярняў каля рынку) або ўзяць ежу з сабой — на беразе Гаўі ў Жамыслаўлі ёсць цудоўныя мясціны, дзе можна падсілкавацца на прыродзе.

Дарога ад Іўя да Жамыслаўля асфальтаваная, але месцамі вузкая і пакручастая — будзьце ўважлівыя, могуць сустракацца лясныя жывёлы!

Ю. К., Budzma.org

Калі вы працуеце ў Літве, вы можаце падтрымаць «Будзьма беларусамі!», пералічыўшы нам 1,2% ад сваіх падаткаў. Вам уласна гэта не будзе каштаваць анічога.

Вось як можна гэта зрабіць.