З Сяргеем Шупам — перакладчыкам, выдаўцом, даследчыкам і журналістам — пра ягонае захапленне замежнымі мовамі як дэтэктывамі, шлях да беларушчыны ў 70-80 гады, на якім міжволі дапамаглі нават прапагандысты, эміграцыю ў 1991-м, выдавецкую справу і неверагодны гістарычны аптымізм паразмаўляў дekoder.

Сяргей Шупа стала не жыве ў Беларусі амаль 35 гадоў. Ён нарадзіўся і доўга жыў у Менску, быў актыўным ўдзельніком беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху 1980-х, — але так і не мае беларускага грамадзянства.

Менавіта Сяргей Шупа першым, яшчэ ў 1992 годзе пераклаў на беларускую мову культавы раман Оруэла «1984», пазней — набраў і выдаў віленскую частку архіваў БНР. Стварыў выдавецтва, дзякуючы якому ўпершыню па-беларуску выйшлі творы расстралянага ў сталінскіх засценках творцы Майсея Кульбака і шэрага сучасных літоўскіх пісьменнікаў.

— У «Вікіпедыі» пра вас напісана, што вы ведаеце з дзясятак моў. Гэта праўда?

— Такое пытанне заўсёды ставіць мяне трошкі ў тупік, бо што разумець пад словам «ведаць»? Гэта можа выяўляцца ў ступенях (розныя там B2 ці C1), магчымасцю свабодна гаварыць ці, як казалі раней, чытаць са слоўнікам.

— На якіх замежных мовах вы свабодна размаўляеце?

— Так, як бы мне хацелася, — на ніводнай. Але магу назваць тыя, на якіх гутару, не перакладаючы ў галаве, акрамя беларускай і расейскай, у якіх вырас.

Мая жонка — з чэшскай меншасці ў Харватыі. Дома — я ўжо амаль 30 гадоў жыву ў Празе — мы гаворым пераважна па-чэшску, але апрача гэтага па-беларуску і па-харвацку. Калісьці мог лёгка разумецца на польскай мове, цяпер на трэцім-чацвёртым сказе незаўважна пераключаюся на чэшскую і не ведаю, як назад вярнуцца, хоць і разумею амаль на 100%. Я 10 гадоў жыў у Вільні, свабодна гавару па-літоўску, гэтая мова канкуруе ў мяне з чэшскай.

Апрача таго, ангельская. Французскую вучыў у школе, потым мяне добра ёй навучылі ў інстытуце замежных моў. Натуральна, я разумею амаль усё па-ўкраінску і, трошкі напружыўшыся, мог бы, спатыкаючыся, гаварыць, але яе я б у гэты пералік не ўключаў.

— Як так атрымалася з мовамі?

— Яны цікавілі і хвалявалі мяне з дзяцінства: граматыку іх я чытаю, як дэтэктыўныя раманы. Мама выкладала ангельскую і нямецкую мовы — яны заходзілі невялкімі порцыямі праз яе. Дома была процьма слоўнікаў і кніжак, таму да свету іншамоўнасці далучыўся рана.

Класе ў другім трапіўся мне размоўнік для турыстаў на дзевяці мовах, выдадзены ў Чэхаславакіі, на кожную мову — па тысячы словаў. Я іх параўноўваў, запамінаў. А калі мне было гадоў 10, трапіўся падручнік чэшскай, і гэта была першая спроба вывучыць нейкую мову. Праз цікавасць да хакея (у Чэхаславакіі была моцная зборная) стаў чытаць тамтэйшыя газеты і часопісы.

Паралельна ў хаце ўвесь час працавала польскае радыё — вось так мова ў вуха і зайшла. Гадоў у 11-12 зрабіўся заядлым слухачом, радыё давала магчымасць параўнаць шэрае жыццё навокал і рознакаляровы свет. Слухаў усё, што можна было, навучыўся пазнаваць розныя мовы свету (перадусім, Еўропы). У нейкі момант прыладзіўся слухаць «Радыё Швецыя», у якога мелася рускамоўная служба. Неўзабаве там пачаліся урокі шведскай. Так засвоіў і яе.

«Для гледачоў з усяго СССР гэта быў чужы і незразумелы тапонім, а для мяне — наша зямля»

— А як адбывалася вывучэнне беларускай мовы?

— Недзе да сярэдзіны 1960-х у сталіцы закрылі ўсе беларускія школы. Дзе я мог бачыць і чуць беларускую мову ў сваім дзяцінстве? Радыё, тэлевізія, нейкія кніжкі, часопісы, шыльды… З чацвёртага-пятага класа беларуская была школьным прадметам.

Сам я менчук, але мая маці прыехала ў сталіцу з Барысава, бацька — з вёскі на Бярэзіншчыне, таму ў мяне былі і гарадскія, і вясковыя дзяды. У дзедавай вёсцы гучала фактычна тая самая мова, што на радыё і тэлевізіі. Але ўсё роўна ў маім дзяцінстве яна праходзіла пад назвай «дзерэвенская» — у адрозненне ад «городского языка». Учарашнія вяскоўцы хацелі хутчэй «адмыцца» ад яе і стаць гараджанамі. Калі ў нашым дзіцячым асяроддзі хтосьці гаварыў з трасяначным акцэнтам, іх падвяргалі астракізму. Натуральна, была багема — пісьменнікі і паэты, якія гаварылі па-беларуску, але гэта ўспрымалася ў адрыве ад вёскі і нават ад тэлевізіі з радыё. Яны ўспрымаліся нейкімі небажыхарамі.

Але нават у такой сітуацыі беларуская мова ў сваім натуральным вясковым варыянце заходзіла ў вушы — інтанацыі, словы, сам яе дух. Пераход да яе адбываўся паступова. У гадоў 12-13 мы з мамай паехалі на экскурсію ў Вільню і Коўна. Так я першы раз сутыкнуўся з «Прыбалтыкай»: часткай СССР, дзе шмат адчувалася несавецкага. Першае, што кідалася ў вочы, гэта лацінскі шрыфт. Мясцовыя жыхары мелі сваю мову, а я яе не разумеў. Забягаючы наперад, скажу, што набыў падручнік і вывучыў па ім літоўскую.

Сяргей Шупа ў сваім кабінеце. Даследаванне кніг і тэкстаў — адна з галоўных задач перакладчыка. / Фота з прыватнага архіва

Па вяртанню ў Менск стаў задумвацца: у нас жа ёсць свая мова, чаму мы на ёй не гаворым?.. Пытанне заставалася на заднім плане, але пасля пачало ўсё больш выходзіць на пярэдні. Вырашальны момант здарыўся напрыканцы 1970-х, калі мы адпачывалі ў Крыме і пайшлі глядзець польскі фільм «Патоп» па Сянкевічу. Там галоўны герой быў шляхціц Кміціц, харужы аршанскі (!), і мяне чамусьці гэта торкнула. Бо для гледачоў з усяго СССР гэта быў чужы і незразумелы тапонім, а для мяне тое была наша зямля. Вярнуўшыся ў Менск, я стаў цікавіцца нашай асобнай, асаблівай гісторыяй і лавіць гэтую беларускую хвалю.

На перакладчыцкім факультэце я спрабаваў перакладаць мастацкую літаратуру — і натуральна на беларускую. А пад канец інстытута трапіў у беларускую спеўна-драматычную «Майстроўню», дзе назбіралася некалькі дзясяткаў такіх, як я. І мы пачалі будаваць свой свет.

«Я паспрабаваў расказаць пра БНР, як у размове з сябрамі за півам»

— Сярод вашых прац вылучаюцца дзве кнігі першага тому Архіваў БНР, якія разам складаюць 1726 старонак. Вы не гісторык, як з’явілася іх ідэя?

— Яшчэ ў школьныя часы нам вельмі дапамаглі прапагандысты, крытыкі «беларускага буржуазнага нацыяналізму» — дагэтуль удзячны гэтым людзям. Яны высмейвалі, аплёўвалі, крытыкавалі беларускі нацыянальны рух, але іх кнігі былі крыніцай каштоўнай інфармацыі. Менавіта адтуль я даведаўся і пра бел-чырвона-белы сцяг, і пра «Пагоню». А ў студэнцкія часы мы з сябрамі займаліся самаадукацыяй: хадзілі ў беларускі аддзел «Ленінкі» (цяпер гэта Нацыянальная бібліятэка), дзе была вялізная папяровая картатэка. Перабіралі картку за карткай і знаходзілі рэчы, якія з пункту гледжання ўладаў павінны былі быць даўно забароненыя. Там знаходзілі інфармацыю і пра тую ж Беларускую народную рэспубліку. З часам пачаў нядрэнна разбірацца ў тэме.

А ў 1992 годзе выпадкова даведаўся ад літаратурнага архівіста Язэпа Янушкевіча, што ў Літоўскім дзяржаўным архіве існуе фонд, у якім сабрана частка архіву БНР. Пайшоў, пачаў чытаць, і мяне страшна зацікавіла і захапіла. Я ў гэта акунуўся і хадзіў у архіў раз на тыдзень, а ў апошні год — і кожны дзень. Набіраў усе дакументы ў архіве і ўрэшце выдаў. Проста пабачыў: калі гэта не зраблю я, то — як на той час — не зробіць ніхто. Паралельна прачытаў усю магчымую перыёдыку, навуковыя публікацыі на тэму. У выніку гэтая тэма мяне ўвесь час даганяе, ніяк ад яе не адаб’юся…

— Так, у 2018 годзе ў вас выйшла кніга «Падарожжа ў БНР».

— Выдадзеныя мной два тамы — гэта каля 40% усяго архіва БНР. Яшчэ 40% — у Менску. Астатняе недзе раскіданае. Гісторык Уладзімір Ляхоўскі рыхтаваў выданне другога тома на падставе менскіх матэрыялаў. На жаль, не скончыў. Але тыя матэрыялы, што ён паспеў падрыхтаваць і набраць, мне даслаў. Ды і я сам, калі яшчэ можна было, усю менскую частку архіва перабраў па паперцы. Таму на падставе віленскай і менскай частак, я трошкі спрасціў матэрыял, белетрызаваў і паспрабаваў расказаць у даступнай форме, ну скажам, як у размове з сябрамі за півам.

«Беларуская мова — гэта ўжо не вузкае гета, і з кожным годам кола пашыраецца»

— Вашая кніга сканчвалася словамі «100 гадоў таму ідэя беларускай незалежнасьці — з увагі на ўсе абставіны — ня мела ніякіх шанцаў. Але тыя людзі верылі ў цуд, і гэты цуд адбыўся». Вы — гістарычны аптыміст. У інтэрв’ю Мікіце Мелказёраву вы казалі, што зараз беларусы маюць найлепшы патэнцыял, як нацыя. Як знайсці нагоды для аптымізму? Сітуацыя выглядае крытычнай.

— Натуральна, я мог бы трошкі прыбраць катэгарычнасці. З аднаго боку, амаль вычарпаліся натуральныя крыніцы мовы, цяжка ўявіць, што вырасце пакаленне, якому мова перадасца ад вясковых бацькоў-дзядоў. Вёска як крыніца мовы фактычна памірае і масава гаворыць па-расейску. Але, з другога боку, у часы нашай маладосці беларускай мовай карысталася нейкая абмежаваная каста людзей, звязаная з ёй прафесійна: пісьменнікі, мастакі, дыктары. Калі я тады чуў беларускую, дык з верагоднасцю працэнтаў 70 ведаў гэтага чалавека. Цяпер гаворка пра тысячы і тысячы людзей, з якімі я ніколі не сутыкаўся. Так што гэта ўжо зусім не вузкае гета, і з кожным годам кола пашыраецца і пашыраецца.

Ніколі ў нас не было столькі рэсурсаў, праектаў, людзей. Узяць хоць бы пераклады з замежных моваў. За апошнія савецкія дзесяцігоддзі не выйшла столькі перакладных кніг, колькі хоць бы за апошнія год-два. «Іліяда», «Эпас пра Гільгамеша», «Валадар пярсьцёнкаў», «Гары Потэр» і шмат чаго іншага. У гісторыі ўсё можа змяніцца ў адно імгненне. Калі людзі змогуць вярнуцца ў Беларусь, то прыедуць не з пустымі рукамі. Беларускія аддзелы ў кнігарнях умомант павялічацца ў некалькі разоў! Галоўнае, працаваць і не ўпадаць у адчай.

— Сярод гэтых наробкаў і кнігі вашага выдавецтва «Вясна». Вы былі перакладчыкам і раптам заснавалі выдавецтва. Чаму?

— Перакладчык — гэта для душы ў вольны ад вольнага часу час. А так я чатыры гады прапрацаваў рэдактарам у вядучым беларускім БССР-скім выдавецтве «Мастацкая літаратура», з 87-га да 91-га, у самай цікавай рэдакцыі крытыкі, літаратуразнаўства і драматургіі. Гэта мне страшна шмат дало.

Раптам я адкрыў для сябе Майсея Кульбака (пісьменнік, драматург, пісаў на ідыш, забіты ў 1937 годзе ў Менску ў «Ноч расстраляных паэтаў». — дekoder). Пабачыў, што ёсць кніжкі, якія актыўна перакладаюцца і выдаюцца ў свеце, а беларусы пра іх і не ведаюць. Пераклаў яго раман «Панядзелак», таму што якраз за год перад тым у Нямеччыне выйшаў пераклад. Звяртаўся да знаёмых незалежных выдаўцоў, але ў мяне ўжо быў сумны досвед некаторых маіх перакладаў, калі я чакаў выхаду і паўгода, і год, і два. А мая жонка, яна музыкант, джазавая спявачка, сама выдавала свае кампакт-дыскі і ведала гэтую справу з бізнесовага боку. Таму вырашылі: «Нікога не будзем чакаць і прасіць, выдадзім самі». Паспрабавалі і выдалі Кульбака восенню 2018-га. Нам спадабалася, і мы працягнулі.

— Андрэй Янушкевіч кажа, што пераклады таго ж «Гары Потэра» або «Ведзьмака» цягнуць продажы ўверх. У вас ёсць такая кніга-лакаматыў?

— Цяжка сказаць, 80% нашых продажаў ідуць праз Андрэя. Хоць натуральна ёсць кнігі, на якія робім стаўку. Добра прадаваліся кнігі Альгерда Бахарэвіча. Цяпер наш праект году — гэта тэтралогія літоўкі Крысціны Сабаляўскайце «Silva Rerum», у якім апісваецца гісторыя аднаго шляхецкага роду ад канца ХVII да канца XVIII стагоддзя. Пакуль з усіх бакоў самыя пазітыўныя водгукі. Напрыклад, пісьменнік Уладзімір Арлоў казаў, што гэта найлепшае, што ён прачытаў за апошнія гады два. І дадаваў, што звыклы кожны дзень глядзець нейкія фільмы ці серыялы, але пакуль чытаў Сабаляўскайце, то забыўся пра іх і не мог адарвацца. І гэта выйшлі толькі першыя дзве кнігі. Наперадзе трэцяя і чацвёртая, а там сюжэт яшчэ цікавейшы.

«У 1993-м мне прапанавалі падаць заяву на грамадзянства ў амбасадзе»

— Вы з’ехалі з Беларусі ў 1991 годзе. Чаму?

— Па прычнах прыватнага характару. Перш за ўсё, проста не было дзе жыць — з жонкай і маленькай дачкой туліліся ў бацькоў. У 1991-м я паехаў у Лондан, некалькі месяцаў пажыў у скарынаўскай бібліятэцы (Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны. — дekoder), але не знайшоў месца, дзе б зачапіцца. У Менску, куды вярнуўся, мы сустрэліся з сябрамі, [крытыкам] Сяргеем Дубаўцом і [мастацтвазнаўцам] Сяргеем Харэўскім. Яны мне і кажуць: «Паехалі ў Вільню. Адродзім «Нашу Ніву», беларускія музей і гімназію». Вільня ж некалі была адным з цэнтраў беларускага руху.

Да таго ж наша дачка нарадзілася праз месяц пасля Чарнобыля — гэта таксама моцна ціснула. Дый Літва ў 1990-м абвясціла незалежнасць, а мы на той момант заставаліся ў СССР. Якраз у той час Зоя Каўшанка, дзяячка беларускага руху ў Вільні, засталася адна ў хаце і шукала маладую сям’ю, каб тая ёй дапамагала. Мы ўсё кінулі ў Менску і скочылі, як у вір з галавой. Было вельмі цяжка. Але неяк выжылі, усталі на ногі і ўсё, што нас не забіла, зрабіла нас мацнейшымі.

— З таго часу вы не вярнуліся ў Беларусь на сталае жыццё?

— Не. Часта ездзілі да бацькоў, таму ніякай адарванасці ніколі не адчувалася. Але ў юрыдычным плане апынуліся паміж двума законамі аб грамадзянстве. Занадта позна прыехалі ў Літву, каб атрымаць яго па нулявым варыянце (як людзі, прапісаныя там на момант прыняцця закона). А ў Беларусі такі закон яшчэ не прынялі. Прыехаў у Менск, мне сказалі ў аддзеле міліцыі: «Вяртайся, прапісвайся, атрымаеш грамадзянства». Падзякаваў і адмовіўся. Прыкладна праз год, мо ў 1993-м, мне прапанавалі падаць заяву ў амбасадзе. Але калі далі запоўніць анкету па-беларуску, то я знайшоў у ёй штук 10 памылак. Штосьці мяне тады і стрымала. Дый вяртацца не выпадала — не было дзе жыць. А пасля прыйшоў 1994 год (да ўлады прыйшоў Аляксандр Лукашэнка. — дekoder), пытанне адпала. Пазней я стаў грамадзянінам Літвы.

— У 2012 годзе вас не пусцілі ў Беларусь, не даўшы візу.

— Да таго часу я ездзіў без ніякіх праблем. Але здарыўся нейкі чарговы скандал з дыпламатамі, і я першы раз атрымаў штампік «Адмоўлена». Тое было вясной, восенню мне візу чамусьці ўсё ж далі. Але пасля адмаўлялі тры гады. Толькі ў 2015 годзе пачалася пэўная лібералізацыя, і пачалі пускаць. Апошні раз быў у лютым 2020-га, калі пачалася пандэмія ковіду.

— Як не губляць сувязь з краінай, у якой стала не жывеш ужо колькі дзесяцігоддзяў?

— Не ведаю. У сённяшнім свеце, калі ледзь не палова жыцця адбываецца анлайн, адарванасць асабліва не адчуваецца. Дый я даўно прызвычаіўся да таго,​ што мая Беларусь — яна ўва мне.

Гутарыў Дзяніс Марціновіч, деkoder.org

БІЯГРАФІЯ
Сяргей Шупа нарадзіўся ў 1961 годзе ў Мінску. Скончыў перакладчыцкі факультэт Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытуту замежных моў (1983), вучыўся ў аспірантуры Інстытута мовазнаўства Акадэміі навук БССР (1985-1987). Працаваў рэдактарам выдавецтва «Мастацкая літаратура» (Мінск, 1987-1991), навуковым супрацоўнікам цэнтра імя Францыска Скарыны (Лондан, 1991). З 1991 года працаваў у газеце «Наша ніва» ў Вільнюсе, потым з 1996 да 2023 года — супрацоўнік «Радыё Свабода» (Прага). Таксама ў 1999-2001 гадах быў рэдактарам радыё «Балтыйскія хвалі» (Вільнюс).

У 2018 годзе заснаваў у Празе выдавецтва «Вясна». Працягвае займацца перакладамі, рэдактурый і выдавецтвам кніг.