Кінарэжысёр і кліпмэйкер Арцём Лобач распавядае пра свой шлях у дакументальным кіно, першы фільм, які аказаўся прарочым, працу ў еўрапейскай кінаіндустрыі, пошук герояў на мяжы з Расіяй і пра тое, чаму кіно — гэта не пра ўзнагароды, а пра шлях, які немагчыма не прайсці.

Арцём Лобач. Photo by Ruslan Sereduk

— Арцём, калі ў вас з’явілася жаданне стаць кінарэжысёрам?

— Калі з’явілася жаданне? Яно з’явілася неяк само па сабе і вельмі даўно. Я вучыўся ў мастацкай вучэльні імя Глебава ў Мінску. Калега пачаў рабіць відэа, і мне так спадабалася, як у яго атрымлівалася, што і мне таксама захацелася. Так я пачаў здымаць, набыў першую камеру, працягнуў — і дагэтуль здымаю.

Пазней паступіў на рэжысуру кіно і тэлебачання ў Акадэмію мастацтваў і паралельна вучыўся ў Варшаве. Гэта было як бы жыццё на дзве краіны. Там і там павучыўся, але вырашыў вярнуцца ў Беларусь і працягваць здымаць дома. У 2017 годзе я атрымаў стыпендыю Gaude Polonia і трапіў на вучобу ў школу Анджэя Вайды — там я і зрабіў свой першы дакументальны фільм.

— Ваш першы дакументальны фільм — ён пра што?

— Мой першы дакументальны фільм называецца «Шлях дадому». Ён пра хлопца, які ў 2014 годзе быў вымушаны з’ехаць з Крыма. Я пачаў здымкі яшчэ да акупацыі паўвострава. Фільм пра адаптацыю маладога чалавека ў сваёй краіне, пра складанасці на новым месцы. Сказаў бы, драма пра самотнасць сярод сваіх. Фільм аказаўся прарочым. Бо пазней, калі ў маім жыцці здарылася вымушаная эміграцыя з Беларусі ў Літву, і мы тут, ужо ў Вільні, збіраліся вялікай кампаніяй беларусаў у нашай культурнай прасторы «Омні акадэмія» і глядзелі мой фільм — ва ўсіх было такое дзіўнае адчуванне, што яны глядзяць нешта пра сябе. Гэта нам усім было да болю знаёма.

— Як бы вы маглі акрэсліць жанр сваёй творчасці?

— Зараз я займаюся дакументальным кіно. Гэта дакладна не фільмы-партрэты. Тое, што я раблю, — гэта, хутчэй за ўсё, такі зрэз эпохі праз некалькі асобаў. Мне падабаецца рабіць некалькі герояў у кадры, назіраць за тым, як яны жывуць, будаваць кантрасты, шукаць гэтыя кантрасты.

— Ці ствараеце вы сцэнары да сваіх фільмаў? Ці ў вас проста ўзнікае ідэя, і вы пачынаеце яе рэалізоўваць?

— Па-рознаму адбываецца. Залежыць ад праекта. Напрыклад, у фільме, над якім я зараз працую, ён называецца Life on the Edge, у перакладзе «Жыць на мяжы» (гэта працоўная назва), ёсць паўнавартасны сцэнар. Гэта было тры гады пошукаў — я ездзіў да сваіх герояў, знаёміўся з імі, даведваўся іх жыццёвыя гісторыі. І з усяго гэтага набытку паўстаў сцэнар.

А калі казаць, напрыклад, пра «Беларускі едуць на Падляшша» — канкрэтнага сцэнару не было — была проста ідэя прыехаць на Падляшша і знайсці там беларускія карані, даведацца пра традыцыі. Мы ведалі, куды едзем, ведалі герояў, але ў гэтым праекце была больш адкрытая структура — мы здымалі ўсе нашы падарожжы, сустрэчы, размовы, і з гэтага атрымаўся фільм.

У «Коле жыцця» сцэнар быў прапісаны самой нашай традыцыйнай культурай, там усё прывязана да сялянскага года. Гэта не дакументальны фільм, гэта хутчэй тэлеэкшн, лікбез для тых беларусаў, хто дрэнна знаёмы з беларускай традыцыяй.

Здымкі «Кола жыцця» на Падляшшы. Фота: Karolina Borona

— Мы закранулі тэму беларускай традыцыі і ідэнтычнасці. Як вы думаеце, чаму творцам зараз важна пра гэта казаць? Ці гэта тэма актуальная?

— Мне падаецца, што гэта заўсёды было важна. Але ўвогуле гэта такі неадназначны пункт — ідэнтычнасць. Гэта тое, чым можна добра маніпуляваць, асабліва ў дэмакратычных краінах.

Але для чалавека, асабліва за мяжой, гэта важна. Калі ты хочаш адрознівацца і ты далёка ад дома, ты гэтую ідэнтычнасць адчуваеш у некалькі разоў мацней, чым калі ты ўнутры краіны.

І, вядома, для беларусаў пасля дваццатага года, для тых, хто з’ехаў, гэта стала адметнасцю, працай — зразумець сваю ідэнтычнасць, напоўніцца тым, чаго раней не хапала.

І, вядома, пра гэта ўсе пачалі размаўляць, здымаць фільмы, і гэта стала такой флагманскай тэмай.

І дзякуючы гэтаму, я думаю, шмат беларусаў сапраўды ўсвядомілі сябе беларусамі. Бо на адлегласці стала больш зразумела, кім ты ёсць. Як там Лявон Вольскі спявае: каб любіць Беларусь, нашу мілую маму, трэба ў розных краях пабываць.

Вось тут яна і з’яўляецца, гэта ідэнтычнасць беларуская. Таму лічу так — гэта важная тэма для нашага грамадства.

Арцём Лобач. Photo by Alexandra Kononchenko

— Як беларускі творца, беларускі кінарэжысёр — як вы лічыце, дзе зараз знаходзіцца беларускае незалежнае кіно? У якім яно стане?

— Яно ў пераходным стане. Гэта даволі цікавая сітуацыя.

Для тых творцаў, хто змог адаптавацца і знайсці рэсурсы для таго, каб функцыянаваць як кінарэжысёр, як чалавек мастацтва ў новым еўрапейскім асяроддзі, — гэты працэс не скончаны. Ёсць ужо паспяховыя кейсы, фільмы, якія былі рэалізаваныя за межамі Беларусі, але гэта толькі першыя парасткі.

У нас яшчэ не адбудавана сістэма. Ужо тры-чатыры гады шмат ініцыятыўных людзей займаецца гэтай адбудовай, але гэтага пакуль не дастаткова. Трэба яшчэ шукаць давер у еўрапейскім асяроддзі — у фондаў, у людзей — і казаць, што мы ёсць.

Бо ў нас сітуацыя ў гэтым сэнсе ўнікальная. Звычайна кожная краіна мае свае фонды, і калі ты з’яўляешся на гэтым рынку, ты прадстаўляеш краіну. І мы таксама прадстаўляем краіну, але нашай краіны як бы няма — і гэта заўсёды вельмі цяжка патлумачыць.

Бо мы не можам атрымаць афіцыйную падтрымку, скажам, ад нацыянальнага беларускага бюджэту і выступаць на роўні з усімі. Таму гэты шлях для беларускіх творцаў падаўжаецца.

Добра, што існуе Беларуская кінаакадэмія — яна якраз займаецца тым, што тлумачыць еўрапейскай супольнасці праўдзівую сітуацыю, у якой апынулася беларускае незалежнае кіно. Таксама існуе Belarusian Film Network — арганізацыя, якая займаецца тым, што збірае вакол сябе актыўных людзей і непасрэдна дапамагае ім у стварэнні фільмаў.

— Раскажыце пра свой удзел у Берлінале EFM. Як вы туды трапілі?

— Я ўдзельнічаў у конкурсе пітчаў, арганізаваным Беларускай незалежнай кінаакадэміяй, і перамог. Узнагародай гэтага конкурсу быў удзел у кіналабараторыі ў Вісбадэне. Я туды паехаў, у Вісбадэн, і нас там ужо вельмі сур’ёзна рыхтавалі да пітчынгу, цэлы тыдзень. Пасля прэзентацыі я сустрэў зацікаўленых прадзюсараў, яны падышлі і кажуць: «Давайце, мы гатовыя ў вас укладвацца». І распачалася праца над фільмам, над якім я зараз працую.

Вельмі пашчасціла, што ў нямецкага фонду была вера ў мой праект, зараз працаваць над фільмам будзе лягчэй.

— Апынуўшыся ў міжнародным кінаасяродку, як вы сябе там адчувалі?

— Там такіх, як я, яшчэ тысячы. Глядзіш на людзей, якія прыязджаюць з Амерыкі, Аўстраліі, азіяцкіх краін, і думаеш: як нас шмат. І мы ўсе хочам знайсці партнёра, прадзюсара, рэалізаваць сваю ўнікальную тэму.

Потым глядзіш на тыя фільмы, якія ўжо ўдзельнічаюць у паказе. Разумееш — гэтыя людзі прайшлі такі вялікі шлях. Чытаеш тытры — там столькі партнёраў, столькі капрадукцый. У гэтых словах хаваецца проста велізарная праца, шмат камунікацый. І я вось таксама іду гэтым шляхам, і калісьці, можа, мой фільм будзе паказаны на экране, і хтосьці патрапіць яго паглядзець.

Кіно для мяне — гэта хутчэй за ўсё пра шлях. Я не той, хто намагаецца перамагчы на фестывалях усяго свету. Мне цікавы гэты шлях. Сам працэс стварэння — вось што мне цікава больш за ўсё.

— У вас няма амбіцый атрымаць «Оскар»?

— Ёсць, канешне, амбіцыі, але гэта не тое, дзеля чаго я іду наперад. Я люблю даводзіць справу да канца. Калі я ўжо пачаў нешта рабіць, я хачу зрабіць гэта якасна.

— Распавядзіце, калі ласка, пра фільм, над якім вы зараз працуеце.

— Гэта першы праект, які я раблю ў Еўропе, па еўрапейскіх правілах індустрыі кіно. Да гэтага, калі я жыў у Беларусі, я не меў такіх намераў шукаць грошы, шукаць прадзюсараў. Усё само адбывалася, і мне гэтага было дастаткова.

Я здымаў фільмы ў Беларусі і для Беларусі. Цяпер, калі апынуўся ў Еўропе, я зразумеў, што трэба здымаць па еўрапейскіх правілах, бо інакш не атрымаецца ўвогуле ніяк здзейсніць свой праект. Новы фільм рэалізуецца пры фінансавай падтрымцы Hessen film and medien Förderung .

Здымаем у Літве, на мяжы з Расіяй. У фільме чатыры героі. Яны літоўцы, якія жывуць на самай мяжы, з іх хат ужо відаць іншую рэчаіснасць.

— А як узнікла ідэя фільма?

— Ідэя ўвогуле з’явілася вельмі даўно. Мяне цікавіла ўсходнепруская спадчына, нямецкая спадчына. Тое, што засталося на гэтых усходніх тэрыторыях пасля Другой сусветнай вайны. Калі я пераехаў у Літву, зразумеў, што тут гэтая спадчына ёсць, і я паехаў проста паглядзець, як там усё выглядае, пазнаёміцца з мясцовымі жыхарамі. Прыехаў і зразумеў, што, нягледзячы на тое, што зараз уся тэрыторыя літоўская, ты прыязджаеш туды, а там нямецкія дамы, нямецкія вуліцы, дзе-нідзе нямецкія могілкі. Ну, то-бок, гэта вельмі заўважна, што гэта зусім не літоўская культура. 

Я пачаў даследаваць больш, прыязджаў, размаўляў з людзьмі, яны мне адкрываліся, і пасля я пачаў ездзіць па фестывалях з прапановамі да нямецкіх прадзюсераў. Я ганаруся гэтым праектам, бо для мяне гэта сапраўды дасягненне.

Арцём Лобач. Photo by Ruslan Sereduk

— Хто або што вам сёння больш за ўсё дае сілы працягваць здымаць кіно, а не спыніцца?

— Здымаць кіно ў эміграцыі — гэта праўда не рэч першай неабходнасці... Ведаеце, яшчэ да пітчынгу ў Берліне я сапраўды быў у крызісе і думаў, што ўсё, канец з гэтым кіно, вельмі складана ўсё было. Але ёсць людзі — людзі, якія вераць у твой праект, у якіх хапае моцы падтрымліваць. У мяне гэта жонка. Бо тое, што мяне запрасілі на пітчынг у Берлін, і як яна мяне падтрымлівала, сапраўды дало вынік, і дзякуючы менавіта ёй і беларускай кінасупольнасці я зараз ёсць там, дзе я ёсць.

Думаю, што мастакі, людзі, якія ствараюць кіно, робяць гэта таму, што інакш не могуць. З іх проста ідзе ўся гэтая творчасць. І, вядома, хочацца, каб чалавек пасля фільма перажыў нейкі досвед, каб яго штосьці закранула, ён паглядзеў на сябе і свет па-іншаму. Я здымаю кіно, бо інакш немагчыма. А як яшчэ?..

Больш падрабязна азнаёміцца з творчасцю Арцёма Лобача магчыма па спасылцы. 

Наста Пабягунская, Budzma.org

Фотаздымкі з асабістага архіву суразмоўцы