Сёння, на праваслаўнае Вадохрышча, на большай частцы тэрыторыі Беларусі сканчаюцца Каляды. Тым, хто мае дома леташняга саламянага павука, самы час ад яго пазбавіцца. Распавядаем, чаму варта так зрабіць, а таксама дзелімся цікавымі фактамі пра гэты выраб.
Саламяны «павук» у доме ў калядны час — гэта абярэг, што прыцягвае шчасце і дабрабыт. Малюнак Андруся Такінданга
Якія бываюць павукі па форме
Павук — гэта прасторавая кампазіцыя, найчасцей з саломы і, часам, дадатковых упрыгожанняў. Найбольш часта сустракаюцца і, бадай, лічацца класічнымі рамбічныя і пірамідальныя павукі, якія складаюцца са злучаных ромбаў.
Павук у в. Пагост Жыткавіцкага р-на Гомельскай вобласці. Студзень 2014 г. Фота Алены Ляшкевіч
Бываюць яшчэ шарападобныя павукі — саломінкі з каласкамі ці ўпрыгожваннямі на канцы ўтыкаюцца ў бульбіну ці іншую гародніну. Зоркападобныя павукі ўяўляюць з сябе плоскую зорку з саламяных трубачак. Жырандолепадобныя павукі робяцца на круглым абручы з лазы ці дроту, да якога падвешваюць гірлянды з зярнят фасолі, лубіну альбо гароху, нанізаных на нітку.
Рамбічны павук у в. Пагост Жыткавіцкага р-на Гомельскай вобласці. Студзень 2014 г. Фота Алены Ляшкевіч
Павукі ўвасабляюць касмічныя з’явы
Даследчыкі лічаць, што рамбічныя і пірамідальныя павукі маглі ўвасабляць і самога павука, і яго павуцінне. У традыцыйных уяўленнях павук — святая істота, якая ўдзельнічала ў заснаванні Сусвету, што ткаўся, як палатно. Павуцінне праз сваю лёгкасць, паветранасць, звязана са сферай нябеснага, боскага. Да таго ж ромб — гэта архаічны сімвал урадлівасці і плоднасці. Такім чынам, саламяны абярэг увасабляе мадэль ідэальнага свету.
Шарападобны павук увасабляе сонейка, а зоркападобны — зоркі на небе. Па пазнейшых, хрысціянскіх, уяўленнях, гэта магла быць і Віфліемская зорка, якая вястуе нараджэнне Хрыста і пачатак Калядаў. У Польшчы запісана тлумачэнне, што саламянага павука вешаюць на Каляды, таму што павучок прысутнічаў падчас нараджэння Ісуса.
Павук на покуці, в. Слабодка Клічаўскага р-на Магілёўскай вобласці. Лета 2011 г. Фота з архіву грамадскай арганізацыі «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства»
Беларускія павукі ў міжнародным кантэксце
Мастацтва саломапляцення ў Беларусі (у т. л. выраб павукоў, але не толькі) у 2022 г. унесена ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны UNESCO. Саламяныя павукі сустракаюцца таксама ў Польшчы, Украіне, Чэхіі, Сербіі, Балгарыі, Германіі, Фінляндыі, Скандынавіі і краінах Балтыі, ва ўдмуртаў.
Павук на покуці, в. Слабодка Клічаўскага р-на Магілёўскай вобласці. Лета 2011 г. Фота з архіву грамадскай арганізацыі «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства»
Калі рабілі саламяных павукоў
Павукоў рабілі штогод на Каляды і Вялікдзень. На свята на покуці над сталом павінен быў ужо вісець новы павук. Ён знаходзіўся там год, выконваючы ролю абярэга і «збіраючы» ўсё кепскае, што магло пагражаць дабрабыту ў хаце. Таму на наступнае свята ад старога павука трэба было пазбавіцца.
Па звестках мастацтвазнаўцы Яўгена Сахуты, саламянымі павукамі перасталі ўпрыгожваць хаты ў сярэдзіне 1950-х гг., засталася толькі практыка вырабу сувеніраў ва ўстановах культуры. Аднак падчас этнаграфічных экспедыцый у 2010-х гг. мне і маім калегам даводзілася бачыць павукоў у звычайных вясковых хатах.
Абрад «Цягнуць каляду на дуб» у в. Новіны Бярэзінскага р-на Мінскай вобласці. 21 студзеня 2011 г. Фота Алены Ляшкевіч
Калі і як пазбавіцца ад старога каляднага павука
У праваслаўных на большай частцы тэрыторыі Беларусі Каляды сканчаюцца 19 студзеня, на Вадохрышча. У некаторых лакальных традыцыях святочным лічацца яшчэ ад аднаго да трох дзён.
Мапа з месцамі запісаў аб працягу каляднага перыяду пасля Вадохрышча (19 студзеня)
Да канца святочнага перыяду трэба пазбавіцца ад яго сімвала — у нашым выпадку ад старога каляднага павука. Традыцыйна каляндарныя сімвалы выводзіліся са «сваёй» прасторы шляхам спальвання, таплення, простага выкідання. Цікавы прыклад — абрад «Цягнуць каляду на дуб», які здзяйсняўся ў Бярэзінскім і Клічаўскім раёнах 21 ці 22 студзеня. Увасабленне свята ў выглядзе бараны, старога кола, калоды, ступы, снапка (часам «апранутага» як лялька ў жаночай іпастасі), гаршчка з куццёй ці рэшткаў накалядаванай ежы зацягвалі на дуб. Таму і старога саламянага павука можна павесіць на дрэва.
Алена Ляшкевіч, Budzma.org
