Як пацешыць эга, пра нясмеласць, дзеда-генерала і свой дэбютны раман, «Салідарнасці» расказаў шоумен, тэлевядучы і пісьменнік Дзяніс Дудзінскі.

Фота перададзены суразмоўцам «Салідарнасці»

— Дзяніс, нядаўна выйшаў твой дэбютны раман «ПАЦіБУЛУМ. Дзесяць дзён аднаго горада». Пацібулум хтосьці перакладае як «шыбеніца», але часцей за ўсё гэта перакладзіна крыжа, які асуджаны нясе на плячах да месца пакарання. Што ты ўкладваў у назву?

— Гэта своеасаблівая метафара. Калі кажуць, што кожны нясе свой крыж, нам здаецца, што мы павінны цягнуць па жыцці гэтую шлейку і асуджаныя на непрыемныя патугі.

Крыж можа важыць больш за 300 кілаграмаў, і чалавеку, тым больш знясіленаму, цягнуць яго фізічна немагчыма. Таму людзі, прысуджаныя да распяцця, неслі вось гэтую кароткую папярочную бэльку, якая і звалася пацібулум. Так што кожны з нас нясе не крыж, а пацібулум.

Для кагосьці пацібулум гэта ўставаць рана і хадзіць на нялюбую працу. Для кагосьці — выхоўваць крыклівых, смаркатых дзяцей, якіх ён, можа быць, нават не любіць. Для іншых — перажываць халады. У кожнага свой пацібулум. Але сутнасць у тым, што кожны чалавек можа яго несці.

— А што для цябе пацібулум?

— Я стараюся ад іх пазбаўляцца, каб не віселі хвастом. Да 50 гадоў я ўжо дастаткова добра спрактыкаваўся ў гэтай справе. Няма чагосьці, што давала б мне дыскамфорт і выклікала б элемент адрыньвання. Зразумелая справа, што часам даводзіцца займацца чымсьці непрыемным, але гэта хаця б аплочваецца.

— Кажуць, пісаць трэба толькі тады, калі не можаш не пісаць. Калі ў цябе надышоў гэты момант?

— Больш за 10 гадоў таму мудры таварыш параіў, як адыходзіць ад стрэсу і ўвечары хутка засынаць. Каб розныя думкі не перабіралі галаву, «я пачынаю ў галаве раскручваць нейкую ідэю, сюжэт». Героі, дэкарацыі — як варыянт медытацыі.

Я паспрабаваў і пайшло: мноства ідэй, сюжэтаў. А гадоў праз 10 зразумеў, што ў галаве ўжо напісана кніга.

Друкаванне 360 старонак заняло год. Паколькі не ставіўся да гэтага сур’ёзна: «Я пісьменнік і зараз напішу».

— У вас з жонкай цудоўнае пачуццё гумару і найтанчэйшыя кпіны адно з аднаго. Як Кацярына рэагавала на тваё пісьменніцтва?

— Жонка называла мяне «Леў Мікалаевіч». Або «А чым займаецца Дзяніс?» — «Дзяніс пішуць».

З павагай ставілася да працэсу. Я прынёс ёй кнігу, яна літасціва сказала, што «пры нагодзе пачытаю». У яе там чарга, таму мяне прачытаюць паміж Рубінай і Даўлатавым (усміхаецца).

«Дзяніс, я прачытала вашу кнігу. У мяне, прабачце, пытанне: «А чаму вы так не любіце людзей?»

— ШІ запэўнівае, што ты напісаў псіхалагічны раман пра ўладу, беспакаранасць і маральны выбар чалавека. Раман на тэму ператварэння звычайных людзей у катаў, разбурэння маральных асноў пад ціскам страху і беспакаранасці. Ён мае рацыю?

— Сутнасць прыкладна такая. Псіхалогія грамадства і натоўпы, народанасельніцтва. Чытачы, якія пішуць мне водгукі, глыбей успрымаюць напісанае, чым я сам. І задаюць пытанні, на якія ў мяне няма адказаў.

«Дзяніс, я прачытала вашу кнігу. У мяне, прабачце, пытанне: «А чаму вы так не любіце людзей? У сэнсе, народ. Завошта? Бо вы ж яго частка».

Адзін мой сябар, які чытаў рукапіс, папярэджваў: «Рыхтуйся, табе за гэта можа прыляцець. Народ у цябе такі «народ»: пашлаваценькі, быдлаваценькі».

Я не планаваў маляваць народ такім, але, калі нехта гэта ўбачыў, значыць, напэўна, так у мяне атрымалася. Выпадкова.

— Магчыма, думаюць, што ты напісаў пра беларусаў і падзеі 2020-га. Пра тое, што недарабілі, неда тое, неда гэта.

— Сюжэт задумваўся больш за 10 гадоў таму. Зусім не пра Беларусь, не пра Украіну. Падзеі адбываюцца ў горадзе, не ў краіне. І гэта вольны горад. У яго няма назвы, усе героі з універсальнымі імёнамі: Фелікс, Марыя, Марк. Універсальныя назіранні, як можа павесці сябе грамадства, калі яго паставіць перад вельмі строгім выбарам.

Так, спачатку ў горадзе ёсць кіраўнік, ён тыран. Але з 20-й старонкі зусім іншае. Нехта скажа, што гэта пра Беларусь, а нехта вырашыць, што гэта ідэя Яўгена Шварца пра дракона ці падобна на «Візіт старой дамы» Фрыдрыха Дзюрэнмата.

Кожны бачыць сваё. Сябры таксама спачатку казалі, што падобна, а, дачытаўшы, перапрашалі і бачылі зусім іншае. Зусім не пра Беларусь і не пра Украіну.

«Нямала нясмелых, вельмі разумных, начытаных людзей, з якімі мы ідзем у кафэ і пад гарбату-каву працягваем зносіны»

— Было ўжо некалькі прэзентацый, хутка еду ва Уроцлаў, потым у Варшаве. Сам фармат прэзентацыі аказаўся для мяне дзіўным, вельмі нечаканым і досыць складаным.

Калі паэт прэзентуе кнігу вершаў — ён чытае вершы. Калі пісьменнік прэзентуе кнігу апавяданняў — выходзіць і чытае апавяданне. Але калі ў цябе на 360 старонак звязаны твор, ты не можаш нічога прачытаць, вырваць з кантэксту. Дзякуй тым, хто прачытаў, і іх пытанням. А потым падключаюцца тыя, хто не чытаў. Затым пераходзім на літаратуру: Шэкспір, Набокаў, Чэхаў.

— Наколькі гэтыя прэзентацыі, паездкі, адрываюць цябе ад жыцця і заробку? У цябе ж карпаратывы, здымкі на Белсаце. А кніжкамі, кажуць, не заробіш, калі ты не Донна Тарт. Так, пацешыць сваё эга...

— Так, пацешыць сваё эга. Усё правільна.

Магчыма, гэта ўсё дарма, усе паездкі і прэзентацыі. Але гэта захоплівае: сустракаешся з людзьмі, вывучаеш сваю кнігу, табе самому цікава.

Пасля прэзентацыі людзі застаюцца ўзяць аўтограф і яшчэ паразмаўляць. Многія саромеюцца задаваць пытанні прылюдна. Нямала нясмелых, вельмі разумных, начытаных людзей, з якімі мы ідзем у кафэ і пад гарбату-каву працягваем зносіны.

— А ты калі-небудзь быў нясмелым? Здаецца, што ты чалавек-свята, і на любое пытанне заўсёды ёсць адказ.

— Заўсёды нясмеласць. Для мяне, напрыклад, вялізнай праблемай было пазнаёміцца з дзяўчынай. Я не мог у клубе, на вуліцы, ва ўстанове падысці і пачаць знаёміцца. Я вельмі доўга сыходжуся з незнаёмымі людзьмі, адказваю складана, магу буркнуць у адказ.

Сціплым мяне, мусіць, назваць нельга, але я вельмі сарамлівы. І адчуваю сябе няўтульна на мерапрыемстве, калі я ў зале, паднеслі мікрафон і трэба задаць пытанне.

Не люблю сядзець на першых шэрагах, гэта як іголкі ў спіну. Лепш у куток забіцца і пажадана бліжэй да выхаду.

— Нішто сабе, нібы пра кагосьці расказваеш.

— Не-не, у гэтым мы з жонкай вельмі падобныя. Заўсёды любім ціхенька і, калі ласка, нас не чапайце, на фуршэт не пойдзем. І хуценька ўцякаем дадому.

«Мне ўсе казалі: «Табе ж ледзь-ледзь да перамогі!» А мне ўжо нецікава»

— Заняткі спортам дапамагалі пераадолець нясмеласць? Ты ж займаўся лёгкай атлетыкай, вялікім тэнісам. Неаднаразова станавіўся чэмпіёнам горада і краіны.

— Так, у рэйтынгу я быў трэцім па Савецкім саюзе і кандыдатам у майстры спорту па вялікім тэнісе, чэмпіён Беларусі па лёгкай атлетыцы.

У спорце крыху іншая сітуацыя была. Калі я выходзіў на корт, бегавую дарожку ці ў сектар для скачкоў, — ірваў усё. Я такі спартовы мачо, дасягатар, зубамі выгрызаў.

Але. Калі трапляў у фінал, цікавасць адразу знікала. Тыпу я ў фінале, рабят, я ўсё даказаў. Якая розніца якое месца. І на гэтым моманце ў мяне здараліся зломы.

У тэнісе, а я займаўся з пяці гадоў, у мяне часта былі 2-3 месцы. Усе казалі: «Табе ж ледзь-ледзь да перамогі!» А мне ўжо нецікава.

Але для таго, каб патрапіць у фінал, я мог «забіць» суперніка. У пераносным сэнсе, вядома (усміхаецца).

Выразна разумеў, што ад месца ў фінале маё жыццё не зменіцца. Дзяўчынка з паралельнага класа не пакахае, не атрымаю пяцёрку па кантрольнай. Я магу заняць першае месца, магу зрабіць для гэтага нават немагчымае. Але навошта? Якая розніца: я вышэй ці ніжэй стаю на пастаменце? Я на ім стаю!

— Гэта пра тое, што шклянка напалову поўная. Проста таму, што яна ёсць. І пра твой унутраны аптымізм, які сябры назвалі «дудызм». А які твой топ вынікаў года і пяцігодкі?

— Калі дзесьці на нябёсах зададуць пытанне, што цікавага ў жыцці ў мяне адбывалася, то я якраз-такі назаву гэтую пяцігодку, пачынаючы з 2020-га. Я адчуў смак жыцця.

Да гэтага ўсё было, ведаеш, такое, як спяваў Макарэвіч, «і жыццё яго падобнае на фруктовы кефір». Да 2020-га быў такі фруктовы кефірчык, і ты ў гэтай жыжцы плюхаешся.

Але ўжо тады я разумеў, што ўсё нейкае глупства. Таму і прыдумаў сабе паездкі па Мадагаскарах, Гандурасах, Зімбабвэ. Гэта пра бязглуздае спалучэнне «выйсці з зоны камфорту».

А 2020-ты вывеў з зоны камфорту на 100%. Пратэст, крыху турмы, эміграцыя. Паўгода я адпрацаваў на вайне ва Украіне. Напісаў і выдаў кнігу. Нават не ведаю, чаго яшчэ жадаць.

Вядома ж, я рады, што павялічваецца колькасць праектаў, куды мяне клічуць, уцягваюць, ганарары растуць, цьфу-цьфу. Але зноў-такі, будучы чалавекам хатнім, вельмі люблю моманты, калі можна проста ціхенька дома, у цішыні, накрыўшыся пледам, паглядзець фільм. Або седзячы ў любімым крэсле чытаць любімую кнігу. А ў суседнім пакоі твая каханая жонка чытае сваю любімую кнігу.

У гэтым годзе ўпершыню адмаўляўся ад навагодніх карпаратываў і канферэнцый толькі таму, што ў мяне ў суседні дзень будзе мерапрыемства. А на наступны я ўжо не магу пацягнуць яшчэ адно. Я прыдумаў сабе нарэшце, што кожны вечар я не буду працаваць. Колькі б грошай гэта ні каштавала.

«Думаю, дзед пракляў бы мяне за тое, што пайшоў супраць улады, асуджаю Расію, Пуціна і жыву ў Польшчы»

— А што сказаў бы твой дзед, Фёдар Фёдаравіч Дудзінскі, які быў генерал-маёрам, намеснікам камандуючага артылерыяй Беларускай ваеннай акругі, калі б убачыў, што робіцца ў Беларусі і Украіне?

— Мой дзед, які памёр у 73-м, і я яго нават не ведаў, глыбока савецкі чалавек. Упэўнены, што ён быў бы на баку ўлады, Лукашэнкі, за Пуціна. Магчыма, узначальваў бы якую-небудзь брыгаду расійскіх войскаў ва Украіне.

Наколькі я ведаю, ён душыў паўстанні ў першай палове XX стагоддзя, расстрэльваў бунтароў. У 44-м камандаваў артылерыяй Войска польскага, насіў польскую форму. СССР паставіў яго вось на такую адказную палітычную пасаду. Чалавек на 101% адданы ўсім савецкім ідэалам.

Думаю, ён пракляў бы мяне, даведаўшыся, што я пайшоў супраць улады. Пракляў бы мяне двойчы, калі даведаўся, што я асуджаю Расію і Пуціна. І пракляў бы мяне за тое, што жыву ў Польшчы, якую ён вызваляў, і на тэрыторыі якой ён нарадзіўся (у Радаме, у тыя часы гэта была тэрыторыя Расійскай імперыі).

— Як табе з гэтым жывецца?

— З дзедам такім? Выдатна.

Пераехаўшы ў Польшчу, я ўсё больш даведваюся пра дзеда з польскіх архіваў, дзе ён усё роўна праходзіць як рускі савецкі генерал. Няважна, што ў яго некалькі польскіх крыжоў, вышэйшых дзяржаўных узнагарод. І тое, што дзед у польскай форме хадзіў, быў польскім генералам. Потым яго перавялі ў Грузію, а следам — у Беларусь.

«Інфармацыі, супярэчлівай і з любой нагоды, столькі... Што я аддаю перавагу крэслу, пледу і гарбаце»

— Што тычыцца майго «дудызму» і таго, што адбываецца ў свеце, я рады, што жыву ў гэтым гістарычным перыядзе, але аддаю перавагу будаваць свой унутраны дом для сваёй унутранай эміграцыі.

Свет зараз настолькі паскараецца, ад Венесуэлы да тэхналагічных прарываў, чатаў GPT. Такі вал патрэбнай, карыснай і небяспечнай інфармацыі — я адчуваю, што ўжо ў свае амаль 52 не даганяю.

Тое, што Трамп зрабіў у Венесуэле, — гэта добра ці дрэнна? Калі добра ці калі дрэнна, то з пункту гледжання чаго? Разумею, што не магу скласці сваё меркаванне.

Інфармацыі, супярэчлівай і з любой нагоды, столькі... Што я аддаю перавагу крэслу, пледу і гарбаце.

Няхай яно там усё адбываецца. Я буду часам выходзіць на балкон сваёй унутранай хаткі і назіраць. І назад да гарбаты, да пледа.

Няхай хаця б нешта ўстаканіцца ў гэтым свеце, каб спрабаваць неяк разгрэбці і для самога сябе расставіць арыенціры. Інакш столькі напіхаеш сабе ў галаву, што не застанецца месца ні вясновым кветкам парадавацца, ні кніжку напісаць, ні нацешыцца світанкамі.

Аддаю перавагу напаўняць сябе зямнымі справамі. Разумеючы, што магу ўплываць толькі на свой маленькі ўласны свет.