Партрэт чалавека, выразаны на ласінай костцы, быў знойдзены на дне палескага возера. Каб дакладна датаваць прадмет, даследчыкам давядзецца фізічна пашкодзіць унікальную знаходку, піша «Наша Ніва» са спасылкай на выданне Times.by.
Костка з малюнкам «паляўнічы з сякерай» з паселішча каля вёскі Азярное Любанскага раёна. Фота: Times.by
Гісторыя гэтага незвычайнага прадмета пачалася яшчэ ў 1985 годзе.
На возеры Вячэра ў Любанскім раёне рабочая брыгада здабывала сапрапель. І ў гэтай шчыльнай, пазбаўленай кіслароду масе, якая ідэальна кансервуе арганіку, рабочыя перыядычна знаходзілі незразумелыя кавалкі керамікі, крэменю і костак.
Мясцовы настаўнік гісторыі звярнуў на іх увагу і паведаміў тагачаснаму аспіранту Інстытута гісторыі Мікалаю Крывальцэвічу. Так знайшоўся самы старажытны партрэт на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Бог з балота
Знаходка ўяўляе сабой апрацаваную ласіную костку, якая нагадвае жазло. На ёй выразна прачытваюцца тры фігуры. Цэнтральны вобраз — гэта мужчына ў поўны рост з паднятымі рукамі і ромбападобнай галавой, які трымае ў левай руцэ прадмет, падобны да сякеры або лука. На адваротным баку выразана яшчэ адна чалавечая фігура без рук, якая можа сімвалізаваць рытуальны танец.
Костка з графіці ў экспазіцыі Музея старажытнабеларускай культуры. Фота: Times.by
Сёння ў навуковай супольнасці няма адзінага меркавання наконт таго, хто менавіта глядзіць на нас з гэтага касцянога палатна. Археолаг Мікалай Крывальцэвіч схіляецца да думкі, што перад намі герой індаеўрапейскага міфа пра стварэнне свету.
«Гэта, безумоўна, мужчына, што зразумела па яго фігуры. У левай руцэ ў яго, хутчэй за ўсё, сякера, — адзначае даследчык і робіць даволі смелую выснову: — Такія героі з сякерамі ілюструюць індаеўрапейскія міфы, звязаныя з багамі накшталт Перуна ці Тора. Пазней менавіта яны стануць цэнтральнымі фігурамі славянскай і германскай міфалогіі».
Гэтая тэорыя адносіць артэфакт да эпохі неаліту, гэта значыць, прыкладна да трэцяга тысячагоддзя да нашай эры, калі індаеўрапейскія плямёны пачалі актыўна асвойваць нашы землі.
Спрэчкі пра век
Але ёсць і іншы погляд, які робіць любанскую знаходку сенсацыйнай. Супрацоўнік аддзела археалогіі першабытнага грамадства Аляксандр Вашанаў, абапіраючыся на еўрапейскія аналагі стылізаваных выяў, адносіць костку да значна больш ранняй эпохі — мезаліту.
Костка з графіці «паляўнічы з сякерай» з Паселішча-2 каля вёскі Азярное Любанскага раёна. Фота: Times.by
Костка з графіці «паляўнічы з сякерай» з Паселішча-2 каля вёскі Азярное Любанскага раёна. Фота: Times.by
Гэтую выснову ўскосна пацвярджае сам матэрыял. Менавіта ў мезаліце старажытныя людзі актыўна выкарыстоўвалі для вырабу прылад працы ласіныя косткі, у той час як у пазнейшым неаліце з-за змены кліматычных умоў яны перайшлі пераважна на косткі аленя.
Разам з чалавечым партрэтам з сапрапелю дасталі таксама касцяныя вастрыі, якія ўжо дакладна датаваныя дзявятым ці восьмым тысячагоддзем да нашай эры.
Костка з графіці і павялічаны фрагмент у экспазіцыі Музея старажытнабеларускай культуры. Фота: Times.by
Калі партрэт належыць да таго ж перыяду, яго ўзрост складае каля дзесяці ці нават адзінаццаці тысяч гадоў. Гэта робіць яго не проста старэйшым за егіпецкія піраміды, але і абсалютна ўнікальным для ўсёй Усходняй Еўропы, бо падобныя артэфакты раней знаходзілі толькі ў Даніі, Германіі і на захадзе Польшчы.
Цана ісціны
У сучаснай навуцы ёсць дакладны інструмент, здольны вызначыць ісціну, — радыевугляродны аналіз з выкарыстаннем паскаральнай мас-спектраметрыі.
Гэты метад дазваляе з мінімальнай хібнасцю вызначыць каляндарны ўзрост прадмета шляхам вылучэння калагену і падліку атамаў радыевугляроду ў графіце.
Костка з графіці «паляўнічы з сякерай» з Паселішча-2 каля вёскі Азярное Любанскага раёна. Фота: Times.by
Але тут узнікае драматычная дылема. Каб правесці аналіз, неабходна адпілаваць ад косткі фрагмент вагой не менш за паўграма. Улічваючы, што ўся паверхня артэфакта шчыльна пакрыта старажытнай гравіроўкай, узяць узор без фізічнага знішчэння часткі малюнка практычна немагчыма.
«Пытанне заключаецца толькі ў тым, як адабраць узор і не пашкодзіць костку і малюнак на ёй», — канстатуе Аляксандр Вашанаў.
І ў гэтай сухой навуковай дылеме хаваецца галоўны парадокс гістарычнага пазнання. З аднаго боку ляжыць матэматычна дакладная дата, якая магла б канчаткова ўпісаць беларускую знаходку ў агульнаеўрапейскі кантэкст. З другога — цэласнасць адзінага ў сваім родзе твора, які цудам перажыў дзясяткі тысяч гадоў у цёмным балотным глеі, каб цяпер апынуцца перад пагрозай разбурэння дзеля нашай прагі да дакладных лічбаў. Часам захаванне таямніцы з’яўляецца найлепшым спосабам зберагчы саму гісторыю.
Калі вы працуеце ў Літве, вы можаце падтрымаць «Будзьма беларусамі!», пералічыўшы нам 1,2% ад сваіх падаткаў. Вам уласна гэта не будзе каштаваць анічога.
