Медыяпрастора, вядома, поўніцца міфамі. Яны ўзнікаюць і самстойна, і праз недасведчанасць, і праз занадта багатую фантазію... Складаюцца з мэтай падвысіць продажы, альбо знізіць аўтарытэт канкурэнтаў. Тры міфы, пра якія пойдзе гаворка, непасрэднага дачынення да Беларусі не маюць — гэты артыкул хутчэй для таго, каб паказаць, наколькі лёгка хлусня, нават невялікая, можа зрабіцца неаспрэчнай ісцінай, якой вераць дзесяцігоддзямі. Не паддавайцеся на маніпуляцыі, і ўсё будзе добра. Альбо не.
Але вернемся да справы. Усе тры папулярныя міфы, пра якія пойдзе гаворка, кажуць пра вялікую карыснасць пэўнага прадукту. У кожнага з іх свая гісторыя. Пачнём.
Міф 1. Морква карысная для зроку
Амаль кожнага з нас з маленства запэўнівалі: “Еш моркву, яна дапамагае палепшыць зрок!”. Мы з задавальненнем (альбо без) грызлі гэтую моркву, але ў 18-20 гадоў нехта ўсё адно пачаў насіць акуляры. Не, мы не скажам, што зрок пагаршаўся праз ні ў чым не вінаватую гародніну. Справа крыху ў іншым.
Пачалося ўсё ў 1940 годзе. Пасля разгрому Францыі ў траўні-чэрвені 1940 года ў вермахта застаўся хіба адзін сур’ёзны вораг — Вялікабрытанія. Моцнага флоту, каб дабрацца да Брытанскіх выспаў, высадзіць дэсант і прыкрыць гэтую высадку, у Гітлера не было — 14 лінкораў і лінейных крэйсераў Грант-Флінта (не ўлічваючы 7 авіяносцаў) раздзерлі б два лінейныя крэйсеры нацыстаў за хвіліну. Таму давялося спадзявацца на “доўгую руку” — авіяцыю. Толькі раздушыўшы англійскую авіяцыю, разбамбіўшы на выспах аэрадромы і авіязаводы, немцы маглі разлічваць на панаванне ў паветры і праліве Ла-Манш — а там і да высадкі недалёка. Так пачалася паветраная “бітва за Англію”, якую немцы ў выніку прайгралі.
Сярод англійскіх асаў найлепшым быў начны знішчальнік Джон “Кашэчае вока” Канінгем. У лётчыка была ўнікальная здольнасць — выдатны начны зрок. Там, дзе звычайнаму воку даводзілася прыстасоўвацца да цемры, “Кашэчае вока” вёў бой ноччу як днём. Вядома, праз такую перавагу бошаў ён збіваў багата (19 збітых уначы і адзін днём).
І тут у ход пайшоў піяр. Справа ў тым, што лётчыкі на той момант былі сапраўднымі кумірамі дзяцей, амаль што сённяшнія супергероі, таму ўлады ўсіх краін часцяком бессаромна з гэтага карысталіся.
У выніку Джон Канінгем атрымаў велізарную суму ў 200 000 фунтаў стэрлінгаў, а ўрад — права выкарыстоўваць яго твар у рэкламе… варанай морквы. Брытанскім выспам, вакол якіх круціліся нямецкія падводныя лодкі і тапілі ўсё, што плавае, даводзілася выжываць на вельмі беднай пайцы — з пастаўкамі ананасаў, апельсінаў і гранатаў, як вы разумееце, было не надта добра. А вітаміны дзецям былі жыццёва неабходныя. Вось і даводзілася есці моркву, хоць яна ўжо парадкам паспела надакучыць. А тут плакаты пачалі тлумачыць, што той, хто рэгулярна ўжывае “дзявіцу з касой на вуліцы” ў якасці ежы, неадменна атрымае суперздольнасць легендарнага “Кашэчага вока”.
Ды і сам Канінгем, зрэшты, такі круты выключна праз тое, што з апетытам паглынае моркву фунтамі. І, зразумела, хто будзе есці яе, гарантавана зробіцца такім жа героем і ўсіх адолее.
Агітацыйная кампанія была настолькі пераканаўчая, што неўзабаве атрымала шырокі поспех. Дзеці радаваліся і елі моркву. Міф нарадзіўся і жыве па сённяшні дзень. Праўда, сучасным беларускім дзецям, вядома, Джона Канінгема ў прыклад не ставяць — героі Бітвы за Англію ва ўсім свеце крыху страцілі папулярнасць.
Міф 2. Не, не, зрок паляпшае не морква, а чарніцы!
Міф пра чарніцы з’явіўся пазней за “маркоўны”, але ўкараніўся глыбей. Калі мэтавай аўдыторыяй расповедаў пра неверагодную карыснасць морквы з’яўляюцца дзеці, дык чарніцы б’юць па мазгах і гаманцы больш дарослай аўдыторыі. Сутнасць міфа зноў-такі сягае каранямі ў рацыён брытанскіх лётчыкаў.
Стваральнікі прэпаратаў і біялагічна актыўных дадаткаў на аснове чарніц ва ўнісон пяюць, што “чарніцы настолькі карысныя для вачэй, што ў Другую сусветную брытанскам лётчыкам выдавалі джэм з чарніц для паляпшэння вастрыні зроку”. Праўда, аніякага джэму пілоты не атрымоўвалі — хіба калі камусьці маці дасылала. Прычынай жа ўзнікнення міфа пра чарніцы стаў кароткахвалёвы радар.
У 1943 годзе нямецкія падводныя лодкі, што тапілі раней усё жывое, пацішэлі. На паляванне “ваўкі Дзёніца” выходзілі пераважна ўначы. Каб засекчы іх, патрабаваўся радар, а радары, што былі ў саюзнікаў, “засякаліся” прыборамі немцаў. Выйсцем было выкарыстанне кароткахвалёвага радара, але ён быў да пэўнага часу завялікі, каб яго можна было запхнуць у самалёт. А ў 1943 годзе ў ангельцаў нарэшце атрымалася — у паветра падняліся бамбавікі, якія неслі кароткахвалёвыя радары. Для нямецкіх падводных асаў прышоў нялёгкі час — самалёт здалёк заўважаў лодку радарам, пікіраваў на яе з выключаным маторам, з блізкай адлегласці асвятляў пражэктарам і тапіў, не даючы ані збегчы, ані пайсці пад ваду, ані адстраляцца. І колькасць нямецкіх падводных лодак меншала на адну.
У штабе галоўнакамандуючага Крыгсмарыне Карла Дзёніца забегалі — страты падлодак пачалі перавышаць дапушчальныя, а прычына была невядомая. Зразумела, англічане разумелі, што германская выведка будзе імкнуцца дакапацца да прычыны. І падкінулі немцам праз агентуру выдатную дэзінфармацыю. Згодна з “зусім сакрэтнымі звесткамі”, англійскія лётчыкі так выдатна тапілі лодкі праз тое, што пачалі лепей бачыць у цемры. А так бачыць у цемры яны пачалі таму… правільна, што масава елі чарніцы і прадукты з іх.
Немцы дэзінфармацыю “з’елі” без пярэчанняў. А пасля вайны ўвесь свет рушыў за імі ўслед. Між іншага, шкоды вачам чарніцы не прынясуць. Але ж і зрок не палепшыцца.
Міф 3. У шпінаце столькі жалеза, што з яго можна рабіць цвікі
Наступны міф, здаецца, самы бясшкодны са згаданых. Справа ў тым, што шпінат, незалежна ад ад прысутнасці ці адсутнасці ў ім жалеза, — дастаткова карысны і смачны.Таму яго продаж не надта адпавядае “ўцюхванню” цудадзейных і чароўных біядадаткаў. Тым не менш…
Напрыканцы ХІХ стагоддзя швейцарскі навуковец-біёлаг Густаў фон Бунге (паводле іншай версіі — нейкі амерыканскі даследчык) вывучаў шпінат на прадмет прысутнасці ў ім карысных рэчываў.
Вынікі ўзрушылі навуковую супольнасць — у шпінаце ўтрыманне жалеза было ў дзесяць разоў большым, чым у любым іншым прадукце. То бок аніякае малакроўе больш не страшнае — еш шпінат і будзь здаровы! На дапамогу ізноў-такі з’явілася рэклама — але ўжо не ў абліччы прымітыўных плакатаў з прапагандай, а ў вобразе мультыплікацыйнага марачка Папая, які банкамі глытае шпінат, пасля чаго масава перамагае ворагаў і ачмурае прынцэс. А калі захоча, дык і наадварот. Магчымасці-та шпінату — бязмежныя.
Помнік Папаю ў Чэстэры, ЗША
Дакладна невядома, дзе была дапушчаная памылка ў разліках навукоўца. Паводле адной версіі, сакратар, запісваючы ўтрыманне жалеза ў шпінаце, памыліўся знакам пасля коскі і злёгку павялічыў утрыманне жалеза — у 10 разоў. Паводле другой, эксперымент праводзілі з сухім шпінатам (у свежым прадукце 90 працэнтаў вады, а без яе канцэнтрацыя жалеза павялічваецца ў тыя жа 10 разоў).
Міф быў аспрэчаны яшчэ ў далёкім 1937 годзе, але з невядомай прычыны да шырокай публікі доказы дайшлі толькі ў 1981 годзе. Колькі грошай за гэты час было “зроблена” прадаўцамі “жалезнага шпінату”, можна толькі здагадвацца. Аднак яшчэ раз абмовімся: нават без павышанай канцэнтрацыі жалеза шпінат — цалкам прывабны прадукт, так што набываць яго працягнулі і пасля выкрыцця.
Аля Ерашэнка, budzma.org
