Напалеон Орда быў не проста мастаком — ён быў найлепшым «дакументалістам» свайго часу, а ягоныя літаграфіі — сапраўдны гістарычны архіў нашай зямлі. Сёння прапануем выправіцца ў падарожжа па тых самых вёсачках і зацішных кутках, дзе калісьці спынялася брычка мастака.

Што засталося на месцы тых элегантных калон і пышных паркаў? Ці пазнаюць жыхары сучасных вёсак свае хаты на старых эскізах? Прапануем праехацца шляхам Орды па беларускіх вёсках, што апынуліся на малюнках мастака.

Напалеон Орда

Моладава (Янаўскі раён). Сядзіба Скірмунтаў

Моладава — вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Напалеон Орда часта гасцяваў у тутэйшых гаспадароў, Скірмунтаў, якія былі мецэнатамі і прагрэсіўнымі гаспадарамі. На сваім малюнку Орда адлюстраваў прыгожы палац, цудоўны прыклад класіцызму ў архітэктуры.

Палац Скірмунтаў на малюнку Орды. Выява: bel. wikipedia.org

Палац быў пабудаваны ў 1795–1798 гг. Сымонам Скірмунтам паводле праекта архітэктара фон Гроса. У 1905–1908 гг. перад уездам да сядзібы была пабудавана капліца-пахавальня Скірмунтаў.

Палац Скірмунтаў, 1920-я. Фота: nac. gov.pl

Капліца Скірмунтаў у наш час. Фота: poshyk.info

Капліца засталася адзіным аб’ектам багатага маёнтка Скірмунтаў у Моладаве, пасля таго як у 1943 годзе быў спалены і пасля вайны разабраны на цэглу іх моладаўскі палац. Яна паўстала ўжо пасля смерці Орды, але ідэальна дапаўняе атмасферу ягоных малюнкаў.

Дубае (Пінскі раён). Палац Куранецкіх

Дубае — вёска з цікавай назвай ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Дубайскага сельсавету. Калісьці гэта было месца сустрэч духоўнай і культурнай эліты Рэчы Паспалітай. Орда маляваў тут палац Кужанецкіх, які ўваходзіў у склад комплекса езуітаў.

Дубае на малюнку Орды. Фота: bel.wikipedia.org

У другой палове XVIII ст. маёнтак атрымаў Ігнацы Кужанецкі, палац набыў новыя рысы: бальная заля была аздобленая фрэскавай размалёўкай, каміны з чыгуннымі рашоткамі мастацкага ліцця, аздобленыя кафляй печы. Ад часоў Орды тут застаўся старадаўні парк з «дубам-патрыярхам» і каталіцкая капліца-крыпта. Гэты парк — жывы сведка, які бачыў мастака з мальбертам.

Капліца ў Дубае ў нашыя дні. Фота: bel.wikipedia.org

Парэчча (Пінскі раён). Цукровы завод Скірмунтаў

Парэчча — вёска ў Пінскім раёне на Берасцейшчыне. У 1836 г. Аляксандр Скірмунт заснаваў тут фабрыку сукна, якая ўжо ў год заснавання дала першую прадукцыю. Ад паслуг замежнікаў Аляксандр Скірмунт хутка адмовіўся і зрабіў стаўку на мясцовых жыхароў. У Парэцкай вучэльні дзяцей сялян навучалі асновам пісьменнасці і ткацкаму майстэрству. Некаторыя з іх за кошт прадпрымальніка скіроўваліся на фабрычную практыку за межы Расіі. А ў 1860 г. Аляксндр Скірмунт заснаваў у Парэччы цукровы завод, які штодзень перарабляў да 100 тон цукровых буракоў. Амаль адначасова быў збудаваны бровар. На прадпрыемствах Парэчча працавала ў гэты час больш за 600 рабочых.

На сваім малюнку Орда зафіксаваў тут не толькі сядзібу, але і цукровы завод Скірмунтаў — адзін з найбуйнейшых у рэгіёне на той час.

Фабрыка Скірмунта ў Парэччы на малюнку орды. Выява: bel.wikipedia.org

Што засталося: маляўнічыя руіны гаспадарчых пабудоў, парк і памятны камень Рамана Скірмунта, вядомага дзеяча БНР.

Памятны камень Раману Скірмунту ў Парэччы. Фота: bel.wikipedia.org

Смольгаў (Любанскі раён). Радзіма Уладзіслава Сыракомлі

Смольгаў у XIX стагоддзі быў невялікім засценкам. Сям’я Кандратовічаў арандавала тут зямлю. У 1823 годзе тут нарадзіўся будучы славуты паэт Людвік Кандратовіч, больш вядомы як Уладзіслаў Сыракомля. Хоць пасля сям’я пераязджала (у Марачоўшчыну і іншыя месцы), менавіта Случчына і Смольгаў заклалі ў ім любоў да беларускага слова.

Сядзіба Кандратовічаў на малюнку Орды. Выява: bel.wikipedia.org

На літаграфіі Напалеона Орды, зробленай паводле малюнка 1860-х — 1870-х гадоў, выяўлены сядзібны дом Кандратовічаў. Гэта тыповая шляхецкая сядзіба таго часу — драўляная, утульная, з высокім ганкам і калонамі. Орда перадаў тую атмасферу спакою і вясковасці, якую так любіў апяваць сам Сыракомля.

На жаль, час і войны не пашкадавалі сядзібу, але памяць пра паэта жыве тут дагэтуль. На месцы, дзе калісьці стаяла хата Кандратовічаў, усталяваны вялікі валун з памятнай шыльдай.

 Памятны камень Уладзіславу Сыракомлю ў Смольгаве. Фота: svaboda.org

Скокі ( Брэсцкі раён). Палац Нямцэвічаў

Вёска на Берасцейшчыне, радавое гняздо шляхецкага роду Нямцэвічаў, якое захавалася да нашых дзён у вельмі добрым стане. Найвядомейшы прадстаўнік роду — Юльян Урсын Нямцэвіч, нарадзіўся тут.

Ён быў паплечнікам Тадэвуша Касцюшкі, пісьменнікам, публіцыстам і аўтарам першай польскай біяграфіі Джорджа Вашынгтона. Мала хто ведае, але менавіта ў тутэйшым палацы Нямцэвічаў у 1917–1918 гадах праходзілі пасяджэнні вайсковых камісій падчас перамоў аб заключэнні Брэсцкага міру.

 Памятны камень ля сядзібы Нямцэвічаў, прысвечаны падпісанню Брэсцкага міру. Фота: vedaj.by

Цікава, што адзін з варшаўскіх раёнаў мае назву Урсынуў, якая ўтворана ад імя пісьменніка. У 1822 г. Нямцэвіч стаў уладальнікам тамтэйшага маёнтка, што замацавалася ў тапаніміцы.

Палац Нямцэвічаў у Скоках быў пабудаваны каля 1770 года. Гэта рэдкі прыклад шляхецкай сядзібы XVIII стагоддзя, якая перажыла ўсе войны XX стагоддзя. Мы бачым велічны двухпавярховы палац у стылі барока з элементамі класіцызму.

Скокі на малюнку Орды. Выява: bel. wikipedia. org

Орда дакладна перадаў архітэктуру галоўнага фасаду з рызалітам. Ягоны малюнак служыў важным дакументам пры пазнейшых рэстаўрацыях сядзібы. Як заўсёды ў Орды, сядзіба ўпісана ў прыродны ландшафт, што падкрэслівае гармонію паміж чалавекам і прыродай.

Палац Нямцэвічаў у наш час. Фота: vedaj.by

Скокі — гэта адзін з нешматлікіх аб’ектаў з малюнкаў Орды, які можна наведаць і ўбачыць амаль такім жа, як на малюнку. У палацы праведзена рэстаўрацыя, адноўлены інтэр’еры.

Унутраны інтэр’ер палаца. Фота: vedaj.by

Можна зайсці ў залі, дзе калісьці бывалі гаспадары, якіх ведаў Орда. У наш час у Скоках рэгулярна праводзяцца балі, навуковыя канферэнцыі і фестывалі.

Ю. К., Budzma.org