Мы прывыклі ўспрымаць казкі як тэксты ў дзіцячых кніжках, але іх сапраўдная прырода — у жывым голасе апавядальніка, які мы, здавалася, страцілі назаўжды. Аднак Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Акадэміі навук зрабіў амаль немагчымае — стварыў унікальны партал, дзе сабраныя не толькі тэксты, але і аўдыязапісы беларускіх казак з 1960‑х гадоў. Гэта сапраўдны лічбавы помнік вуснай традыцыі, піша «Наша Ніва».

Скрыншот загалоўнай старонкі партала «Беларускія народныя казкі»

Гук, літара і піксельны арнамент

Новы партал, створаны ў межах праекта «Беларускія народныя казкі: сюжэтная шматстайнасць, каталагізацыя, сучасныя інтэрпрэтацыі», — гэта вынік каласальнай працы, якая вялася на працягу 2023–2025 гадоў.

Як паведамляе тэлеграм-канал Беларускага нацыянальнага корпуса, кіраўніцай праекта выступіла вядомая фалькларыстка Таццяна Валодзіна. Галоўная мэта — не проста сабраць і апублікаваць казкі, а актуалізаваць іх як інструмент фарміравання нацыянальнай ідэнтычнасці ў сучасным свеце.

Вынік пераўзышоў усе чаканні. Сайт уражвае з першых секунд сваім візуальным рашэннем. Дызайнерка Эліза Белавусава і мастачка Аксана Навасёлава стварылі ўнікальны мінімалістычны стыль, у якім дамінуе белы колер, з якім кантрастуе абмежаваная палітра колераў — чорны і чырвоны. Старонкі ўпрыгожаны графічнымі ўстаўкамі, якія адсылаюць да традыцыйнай беларускай культуры. Нават загалоўкі выкананыя скарынаўскім шрыфтам — Skaryna 2017 Title, распрацаваным калісьці Аляксеем Ковалем.

Кожную сказку на партале можна прачытаць і паслухаць у арыгінальным запісе, зробленым этнографамі і фалькларыстамі. Скрыншот сайта

Аднак галоўнае на сайце — яго змест. Партал прапануе не толькі чытаць тэксты, а слухаць іх. У аснову лягла калекцыя аўдыязапісаў, зробленых супрацоўнікамі Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору з канца 1960‑х да 2000‑х гадоў. Кожны аўдыязапіс — гэта своеасаблівая капсула часу, якая суправаджаецца падрабязнай расшыфроўкай і пашпартам: хто, дзе і калі распавядаў казку.

Ад Яна Чачота да «лічбы»: працяг вялікай традыцыі

Праца, праведзеная камандай праекта, уражвае сваім маштабам. Гэта не толькі алічбоўка старых стужак. Навукоўцы правялі велізарную пошукавую працу ў архівах Беларусі, а таксама ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, дзе змаглі знайсці ўнікальныя рукапісы з запісамі казак яшчэ XIX стагоддзя.

Гэта ставіць праект у адзін шэраг з класікамі беларускай фалькларыстыкі — Янам Чачотам, Паўлам Шэйнам, Еўдакімам Раманавым, якія ў свой час таксама ратавалі ад забыцця вусную народную творчасць.

Вынікам гэтай працы стануць і тры тамы анталогіі «Беларускія народныя казкі», якія рыхтуюцца да друку.

Многія беларускія казкі выдаваліся спачатку за рускія ці за польскія, вяртанне ім сапраўднага імя было вялікай працай беларускіх фалькларыстаў пачынаючы з XIX стагоддзя. Скрыншот сайта

Гістарычны раздзел сайта паказвае, наколькі складаным быў шлях беларускай казкі да прызнання. Першыя запісы, зробленыя рускімі збіральнікамі, выходзілі пад назвай «Русские народные сказки», а занатаваныя адукаванымі палякамі — атрымлівалі цэтлік «польскіх».

Працы Яна Баршчэўскага, Міхала Федароўскага, Аляксандра Сержпутоўскага і пазней савецкіх фалькларыстаў, такіх як Леў Бараг, крок за крокам вярталі беларускай казцы яе ўласнае імя. Цяперашні праект працягвае гэтую справу, але ўжо на сучасным тэхналагічным узроўні.

Навуковая сістэма для казак

Партал не звальвае ўсе казкі ў адну кучу. У аснову пакладзена строгая навуковая класіфікацыя, якая абапіраецца на міжнародныя паказальнікі сюжэтаў, такія як сістэма Аарне-Томпсана-Утэра (ATU) і ўсходнеславянскі аналаг СУС.

Партал абапіраецца на міжнародныя паказальнікі казачных сюжэтаў. Скрыншот сайта

Усе казкі на сайце размеркаваныя па шасці асноўных жанравых групах.

Тут ёсць казкі пра жывёл, дзе ў якасці галоўных герояў выступаюць хітрая ліса і дурны воўк, якія ўвасабляюць чалавечыя стратэгіі паводзін.

Ёсць кумулятыўныя казкі, пабудаваныя на ланцужковым прынцыпе паўтарэння, як знакаміты «Калабок» ці «Рэпка».

Вялікі раздзел прысвечаны чарадзейным казкам, дзе героі-асілкі кшталту Пакацігарошка змагаюцца са змеямі і Кашчэем Бессмяротным.

Сабраны таксама легендарныя казкі на рэлігійныя сюжэты («Бог узнагароджвае і карае»), сацыяльна-бытавыя казкі пра паноў і мужыкоў, а таксама ўнікальны жанр небыліц, дзе ўсё пастаўлена з ног на галаву.

Кожны раздзел суправаджаецца падрабязным навукова-папулярным апісаннем, якое тлумачыць спецыфіку жанру. Гэта дазваляе не толькі атрымліваць асалоду ад сюжэтаў, але і разумець глыбокую культурную логіку, закладзеную ў іх.

У мінімалістычным афармленні сайта выкарыстоўваюцца матывы традыцыйнай беларускай культуры і скарынаўскі шрыфт загалоўкаў. Скрыншот сайта

Беларускі філосаф Уладзімір Конан некалі назваў казку «рэмінісцэнцыяй карнавалу», дзе справядлівасць перамагае, а ўсе сацыяльныя ролі пераварочваюцца. Новы партал дае магчымасць далучыцца да гэтага карнавалу, пачуць яго жывыя галасы з мінулага.

У эпоху, калі многія культурныя сувязі рвуцца, а кантэксты скажаюцца, такія праекты становяцца сапраўднымі якарамі нацыянальнай памяці. Яны дазваляюць зазірнуць углыб уласнага калектыўнага несвядомага і зразумець, што нашы казкі — гэта не проста дзіцячыя забаўкі, а складаны культурны код, які фармаваў беларусаў на працягу стагоддзяў.