Васіль Стома ў сваёй аўтабіяграфічнай кніжцы прыгадвае гульню, у якую яшчэ зусім малым хлопцам гуляў разам з іншымі падшыванцамі. У іхным мястэчку была адна вуліца, на якой нават улетку ніколі не перасыхала гразь. Не проста гразь, а “гразь-калатуха”, як піша аўтар. Закасаўшы порткі вышэй каленяў, малыя пераходзілі вуліцу, а потым садзіліся на сонейку і чакалі, калі гразюка на нагах высахне, ператварыўшыся ў цвёрдую скарынку, якая не адпадала ўвесь дзень. Было гэта недзе адразу пасля Першай сусветнай, а называлася гульня так: “Афіцэрскія боты”…

Вось дзе вобраз, вось дзе паэзія.

Амаль стагоддзе мінула – а я іх разумею, тых малых. Гэта ж асалода якая: адчуваць, як сцягвае скуру на нагах высахлая гразь. Амаль гэтак жа прыемна, як у дзяцінстве было аддзіраць з пальцаў застылы клей. Палоскамі, тонкімі плеўкамі, ліпкімі пластамі, паволі – быццам лашчачы. Быццам пальчаткі здымаеш – такія сабе “афіцэрскія” пальчаткі. Чым не “калатуха” новага часу?

Прачытаў пра тую гразюку, і мне адразу зноў прыгадаліся Шабаны майго дзяцінства і будаўнічы кар’ер недалёка ад дома, глыбокі, як акіянская западзіна, поўны жоўтай, каламутнай вады. І колішнія дзіцячыя гульні. Хованкі, узбуджэнне ад якіх межавала з эратычным. Вайнушка, гульня ў рускіх і немцаў, у якіх я – я, я! – чамусьці заўжды быў гордым тэўтонам. Штандар з ягоным ачмуральным заміраннем на месцы. Ножыкі, з мараю высадзіць як мага больш “парашутыстаў” у шабаноўскі чарназём. А яшчэ звонка-кітайскае чу на заднім двары школы, карбідавыя забавы… Смачная, нібы рыба фугу, смала, якую адкалупвалі проста з кары дрэваў і апантана жавалі – наш першы чуінгам. Алюмініевыя шпагі, чорныя пластмасавыя пісталеты, рэвальверы з пістонамі і проста дрот, з якога можна было зрабіць што заўгодна. Хоць рагатку, хоць бранзалетку, хоць тэнісную ракетку, хоць чучала.

Ох, мужчынскія цацкі – люлькі ды пісталеты, як пісала дзвесьце гадоў таму з уздыхам белагаловая кабета Саламея Пільштынова, якая, разбагацеўшы, аплачвала свайму чарговаму бесталковаму мужу ягоныя гульні. “Вусы і шпага – усё пры ім”. Што за мужчына без люлек і пісталетаў? Нават калі не ўмее ні курыць, ні страляць, ні кахаць, ні зарабляць.

Нашыя дзіцячыя гульні заканчваюцца разам з першай паразай, якая чамусьці называецца сталеннем. Забіваць ужо нікога не хочацца – а высвятляецца, што вось цяпер акурат трэба, што час нарэшце прыспеў. Алюмініевыя шпагі нікога не зрабілі рыцарам, салдацікі палеглі – невядома дзе і калі: на дачы, у гаражы, на сметніку? Дзе магіла тых безыменных жаўнерыкаў? А спытацца няёмка… Дый няма калі: сапраўдныя рускія пачынаюць чарговую вайну, а немцы, наадварот, прадаюць нам лекі ад дыктатуры. Замест смалы ў роце сёння чамусьці перагар, і трэба пакрысе рыхтавацца самому быць закапаным у чарназём. Дрот вырываецца з рук і робіцца вертыкальным, непаслухмяным, белы ручкі коле…

Але ёсць спосаб для тых, хто ў дзяцінстве не нагуляўся. Ёсць спосаб захаваць тую цудоўную скарынку гразі-калатухі не на ўвесь дзень, а на цэлую вечнасць. Напрыклад, скарыстацца словамі. Іх можна расставіць у пэўным парадку – і гульні дзяцінства ажывуць, ножык уваткнецца куды трэба і вайна зноў зробіцца вайнушкай.

Самыя дзіўныя гульні, у якія мне даводзілася гуляць, – гэта літаратура і Беларусь. Напэўна, калі іх паблытаць, гульнёй робіцца Гісторыя. Але ў яе гуляць ужо не нам.

Літаратура – гэта гульня, у якой ты сам усталёўваеш для сябе правілы. І прымушаеш гуляць паводле іх іншых людзей. Літаратура – гэта адзінае месца, дзе дарослы чалавек можа хадзіць у “афіцэрскіх ботах”, насалоджвацца клеем ПВА на руках, жаваць смалу, гуляць у ножыкі і не зважаць на тое, як ён выглядае ў вачах грамадства.

Вось і з Беларуссю магло б быць так. Часам і праўда здаецца, што ўсё гэта – такая займальная, страшная гульня. Гульня ў Альбарутэнію. Мы не нагуляліся ў яе ў дзяцінстве, нам не далі, забаранілі – і таму дагэтуль размалёўваем сцягі, выразаем гербы з паперы, шукаем нацыю, бегаем па лесе, дзелімся на каманды. Карацей, дарослыя людзі, а пераймаемся ўсім тым, чым іншыя паспяхова наеліся ў дзяцінстве, тым, што для іншых даўно не мае ніякага значэння. Дзівакі, мякка кажучы. Аднак калі нехта крычыць пра постнацыянальны свет, яму так хочацца запярэчыць: дайце нам спачатку нагуляцца ў нашыя гульні! Інакш гэта несправядліва. Вы там у сябе нагуляліся, а мы – не.

Яшчэ нядаўна пра Беларусь мы зусім нічога не ведалі, дык і гуляцца ў яе было цікава. Гулялі да самых прыцемкаў. З вокнаў нам крычалі: “Дамоў!”, а ніхто не слухаўся. Але калі Беларусь перастала быць гульнёй, палова гульцоў плюнула і пайшла гуляць у нешта іншае, а нехта сапраўды паклэпаў дахаты. Бо сур’ёзныя людзі не жывуць, гуляючы. Жыць для іх – гэта праца. Гэта яны крычаць з вокнаў у цёмны двор. Здаецца, нам.

Нават, так бы мовіць, вербальна Беларусь доўгі час была шмат у чым гульнёй. Абарона, стратэгія, тактыка, параза – словы з беларускага лексікону. Заклёны, піянерскія “речёвкі”. Выбірай, а то прайграеш. Усё роўна мы пераможам. Верым, можам. Другая пасля італьянскай. Першая канстытуцыя. Пятага-дзясятага, Скарыну сюды! Нешта сярэдняе атрымліваецца паміж зарніцай, квачом і гульнёй у крыжыкі-нулікі. Спартовая, а дакладней, спартова-вайскова-турыстычная гульня ў Беларусь мела за мэту перадачу эстафеты і заўжды заканчвалася нічыёй. І ў яе былі свае правілы, якія падаваліся непарушнымі.

Правіла нумар адзін: заўжды і з усімі гаварыць па-беларуску. Правіла нумар два: усе, хто не па-беларуску, – быдла. Правіла нумар тры: хто не з намі, той супраць нас. Чатыры: хто прайграў, не выбывае, а робіцца лідарам. Пяць: чужых і палонных не браць. Шэсць: ніколі не ўсміхацца, асабліва з саміх сябе. Форма адзення парадная: вышыванка, кажух, рыцарскія латы, пісьменніцкі берэт. Гулялі ў Беларусь у вольны ад працы час на спецыяльна абсталяваных пляцоўках. Як і любая гульня, гэта была гульня са смерцю. Спроба яе абхітрыць. Як і амаль у кожнай гульні, у яе былі гледачы. Мільёны гледачоў. Чаго яны чакаюць? Напэўна, першай крыві. Таго, што нехта нарэшце памрэ за гульню, праколаты алюмініевай шпагай.

Вярнуўшыся сюды, не адразу, але пакрысе заўважаеш: тыя правілы даўно змяніліся. Беларусь перастала быць проста(й) гульнёй, калі прыйшла першая вялікая параза. Напэўна, каб скончыць гуляцца ў Беларусь па старых правілах і адчуць яе чымсьці большым, трэба прыняць яе ўсю – разам з быдлам, чужымі і палоннымі. Зрабіць гледачоў удзельнікамі. І ўсміхнуцца з сябе – нарэшце ўсміхнуцца. У тым, што Беларусь – гульня, вялікай бяды няма. Гульня захапляе і нараджае азарт і паэзію нават там, дзе гразь непралазная і няма чым дыхаць.

Не так даўно мне трапіла ў рукі кніга мінчука Алега Белавусава пад немудрагелістай назвай “Мой горад” (а кніжка Стомы, дарэчы, называецца “Маё мястэчка”). “У што мы гулялі? – расказвае аўтар пра забавы мінскіх дзяцей пяцідзясятых гадоў. – У хованкі, “замры-адамры”, “казакоў-разбойнікаў”… З гэтай гульнёй у мяне звязаны адзін успамін, ад якога мароз па скуры…”

І аўтар апісвае, як у дзяцінстве, хаваючыся ад “казакоў”, ён залез у вялікі куфар, што стаяў у нейкім падвале. Накрыўка ўпала, і куфар замкнуўся, ніхто не ведаў, дзе схаваўся “разбойнік” – ні “казакі”, ні бацькі, хіба што бог. Адчыніць куфар самому было немагчыма. І вось тады гульня скончылася. З жахам чакаючы смерці, хлопец Алежка адшукаў трэсачку, прасунуў у шчыліну, адціснуў вечка… Той куфар сніцца яму дагэтуль.

Альгерд Бахарэвіч