Калі б Шамякін ці Быкаў у 1970-х гадах жылі на Захадзе, то былі б мільянерамі. Чаму? Бо працавалі б з камерцыйнымі выдавецтвамі і кінастудыямі. А што было ў БССР? Супольна з адукацыйным хабам «Нацыя Лідараў» расказваем, як выглядала фінансавае жыццё пісьменнікаў і наколькі адрознівалася ад жыцця «звычайных савецкіх людзей»?

Пра капіталы топавых савецкіх пісьменнікаў у СССР хадзілі легенды. Пра Шолахава, напрыклад, узгадваюць адразу дзве гісторыі. Першая тычыцца прыватнага верталёта. Другая — піяніна. Шолахаў не ўмеў граць на інструменце, а выкарыстоўваў яго як «сейф» для гатоўкі. Грошы нібыта пералічвала яго памочніца, якая рэгулярна «дурыла» класіка... 

Пісьменнікі БССР, безумоўна, адносіліся да інтэлектуальнай эліты (некаторыя і да фінансавай). Але іх жыццё было куды больш сціплым, чым у расійскіх калег. Што ж яны мелі ды — на што выдаткоўвалі ганарары?

Максім Танк, Пімен Панчанка, Піліп Пестрак на ІІ зьезьдзе Саюзу пісьменьнікаў СССР. Масква, 1954 г. З фондаў БДАМЛМ

Ад Chevrolet да маторнай лодкі

Універсальны паказчык дабрабыту савецкага чалавека — аўтамабіль. Першапраходцам тут быў Янка Купала — уласнік Chevrolet Master Deluxe GA, 1937. Рарытэтнае аўто — падарунак Панамарэнкі (зразумела, не з уласнай кішэні). Праўда, класік карыстаўся падарункам зусім нядоўга: з 1939 па 1942 гады. Перад гэтым Купала меў савецкі ГАЗ-М-1, з якога і перасеў на той лімузін.

Легендарны шэўрале Янкі Купалы перажыў свайго ўласніка. Фота з Вікіпедыі

У паваенныя гады колькасць аўто ў пісьменнікаў павялічылася. Макар Паслядовіч у 1950-х займеў «трафейны» нямецкі Opel Kadett. Аляксей Зарыцкі прыдбаў «Масквіч», Тарас Хадкевіч, Пятро Глебка і Іван Шамякін — «Волгу», Усевалад Краўчанка — «Победу». Цікава, што пісьменнікі па вайне ўпершыню самі селі за руль, не карыстаючыся паслугамі шафёраў (як Купала). 

Паказчык раскошы — гэта гараж. Калі Быкаў прыдбаў за ганарар ад аповесцяў «Абеліск» і «Дажыць да світання» свой другі аўтамабіль (перасеў з «Жыгулі» на «Волгу»), то адразу занепакоіўся пытаннем бяспекі. Сам прыдумаў замок павышанай складанасці, а ў дадатак — прыстасаванне супраць угону. Дадамо, што ў Быкава была яшчэ... маторная лодка!

Васіль Быкаў сеў за руль позна, але стаў заўзятым аўтааматарам

Звычайна аўтамабілі размяркоўвалі праз Саюз пісьменнікаў, які афармляў заяўкі: у СССР мала мець грошы, трэба ж дачакацца сваёй чаргі! Так, з дапамогай Саюза «Волгу» (ГАЗ-21, 1960 г.в.) атрымаў Іван Мележ — каб ездзіць на Палессе ды вазіць рукапісы ў маскоўскія выдавецтвы. Дарэчы, правы кіроўцы ў сям’і Мележаў мелі і муж, і жонка.

Дом пісьменнікаў. Д’ябал хаваецца ў дробязях

Размеркаванне кватэр у СССР мела карпаратыўны прынцып. Былі дамы «вучоных», «урачоў», «вайскоўцаў»... Дом пісьменнікаў на Маркса, 36 добра ілюструе становішча творчай інтэлігенцыі. Тут, у самым цэнтры сталіцы, мелі кватэры Васіль Вітка, Янка Маўр, Максім Лужанін, Пятро Глебка, Ян Скрыган, Уладзімір Караткевіч ды іншыя.

Мінск, вул. К. Маркса, 36. Дом, у якім жылі беларускія пісьменнікі. Фота з Вікіпедыі

Але д’ябал хаваецца ў дробязях. За будаўніцтва адказвала Фані Алер, якая ўзначальвала Літфонд. Дама была «партыйнай жанчынай», таму не звяртала ўвагі на побытавы камфорт свайго праекта: кухні ў кватэрах аказаліся маленечкія. Ліфта — наогул не было. Двухпакаёўкі — па 56 квадратных метраў, трохпакаёўкі — 89... Няблага, але — нічога шыкоўнага. 

Затое было месца для кабінетаў ды вялікіх пісьменніцкіх бібліятэк. Кнігі — «дазволеная» форма раскошы для літаратараў. Таму іх куплялі, перакуплялі, дарылі, на іх палявалі па букіністычных крамах, нават у замежжы. Яны ж, кнігі, ставалі першымі «ахвярамі» пасля смерці літаратараў: нашчадкі распрадавалі бібліятэкі направа і налева...

Галоўнае здабытак пісьменніцкіх кватэр — кабінеты і бібліятэкі. Ніл Гілевіч за працай. Фота: pln.by

Сям’я Янкі Маўра першай набыла тэлевізар, таму дзеці іншых пісьменнікаў бегалі да Маўраў глядзець перадачы. І так ва ўсім: цяганне мэблі адбывалася сваімі сіламі (талакой, без грузчыкаў). На святы ці памінкі — мэблю пазычалі ў суседзяў (на зэдліках пад дашкам падпісвалі нумары кватэр). Аўтарамонт, як і хатнія рамонтныя працы — усё самі. Ці гэта раскоша?.. Падумайце самі. 

Парасоны, запальнічкі і... забаронены Playboy

Важны момант, які вылучаў пісьменнікаў сярод звыклых грамадзян — «загранпоездки». Максім Танк у 1950-я — 1980-я гады быў самым экспартным беларускім літаратарам. Аб’ездзіў не толькі Польшчу, Югаславію, ГДР, Венгрыю і Югаславію, але і — ЗША, Фінляндыю, Вялікабрытанію, Канаду, Чылі... Абсалютна неверагодная геаграфія для савецкага чалавека!

Максім Танк у ЗША, 1960 г. Фота з фондаў БДАМЛМ

У Штатах таксама пабывалі: Андрэй Макаёнак, Іван Шамякін, Аркадзь Куляшоў, Яўгенія Янішчыц, Алесь Адамовіч, Пятрусь Броўка, Барыс Сачанка. Зразумела, паездкі адбываліся не за пісьменніцкія прыватныя грошы і не па іхнай ініцыятыве, а ў складзе афіцыйных дэлегацый — як правіла, па лініі ААН. У Нью-Ёрку выдавалі нават невялікія сутачныя ў валюце. 

Кніга Шамякіна «Два месяцы ў Нью-Ёрку» дае ўяўленне пра тыя ваяжы. Топавыя інтэлектуалы БССР абміналі дарагія крамы, шукалі распродажы («сэйлы») ці крамы на ўскрайку. Эканомілі на абедах у рэстаранах, каб складаць цэнт да цэнта, а ў выніку — хоць нешта прывезці дадому.

Што везлі? Заходнія кружэлкі, джынсы, магнітафоны, плэеры, дзіцячыя цацкі, нават парасоны і запальнічкі. Максім Танк, як пішуць, прывозіў цэлыя чамаданы гальштукаў — на падарункі. Кватэры пісьменнікаў пасля паездак пераўтвараліся на кароткі час у «выставы амерыканскіх тавараў».

А яшчэ па вяртанні трэба было напісаць «справаздачу»: дзе быў, з кім бачыўся, пра што пыталіся, ці не шукалі «калегі па цэху» забароненых аўтараў або... часопісы Playboy? Дарэчы, савецкая мытня правярала ўсіх аднолькава: «запрещенку» даводзілася хаваць, безадносна пісьменніцкага статусу. 

Муж — піша. Жонка — робіць усё астатняе... 

З чаго ж складалася пісьменніцкая бухгалтэрыя? Таварам літаратара быў «аўтарскі ліст» — 24 старонкі машынапіснага тэксту. Кошт ліста залежаў ад статусу пісьменніка: жывы класік мог атрымаць за ліст максімальную стаўку, то-бок ад 300 да 800 рублёў! Гэта «дурныя грошы», калі ўлічыць, што сярэдні заробак у 1970-х — 1980-х — гэта 120–150 руб. на месяц.
Сума магла павялічвацца ў залежнасці ад тыража. Калі цябе перакладаюць на расійскую мову і выдаюць у Маскве — ганарар прырастае ў разы. Калі выдаюць па-польску, па-нямецку, па-чэшску... — адпаведна. А яшчэ ёсць кінасцэнары ці, напрыклад, замоўныя выданні: турыстычныя буклеты для замежнікаў. Можна жыць!

Іван Шамякін у 29 год (!) ужо атрымаў Сталінскую прэмію: гэта не толькі статус, але і — 25 000 дарэформенных рублёў. Гэта — некалькі гадавых акладаў спецыяліста або некалькі аўтамабіляў. Галоўнае было ўвайсці ў «пул» топавых аўтараў, а пазней — не зніжаць тэмп працы і аб’ёмы напісанага. Вынік: шыкоўная кватэра, дача, аўтамабіль з уласным кіроўцам.

Якуб Колас за «Хату Рыбака» і таўшчэзную трылогію «На ростанях» атрымаў яшчэ большыя сумы (50 000 — 100 000 рублёў). Таму пісьменнік мог фінансава дапамагаць блізкім і землякам. Было з чаго! Дадамо, што і старыя творы пісьменніка маглі перавыдаваць зноў і зноў, прычым — на розных мовах. Пералік паспяховых літаратараў можна працягваць: Быкаў, Броўка, Адамовіч... 

Цікава, што жонкі пісьменнікаў пры гэтым працавалі на звыклых працах, а не жылі на ўсім гатовым. Больш за тое: «загадвалі гаспадаркай». Добры прыклад — Уладзіслава Францаўна, жонка Купалы, якая падпісвала за яго дакументы. У выпадку Шамякіна «анёлам-ахоўнікам» была... цешча. Яна гатавала, купляла, мыла, прыбірала, заварвала зёлкі. А галоўнае: усё рабіла — бясшумна.

У кватэры Канстанціна Елісеева. Уладзіслава Луцэвіч, Аляксей Новікаў-Прыбой, Янка Купала. Масква, 1930-я. Фота з фондаў Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы

Жонкі часцяком ратавалі пісьменнікаў ад марнатраўства, п’янства ці, прынамсі, стараліся ўратаваць. Забеспячэнне побытавых умоваў, ад «дыеты» да поўнай апекі над дзецьмі і «рэжыму цішыні», было асэнсаванай стратэгіяй. То-бок пісьменніцкія сем’і працавалі як «фірмы». Муж — піша, жонка — робіць усё астатняе. 

Крах «экасістэмы»

Пасля краху савецкай сістэмы пісьменнікі сутыкнуліся з сур’ёзнымі выклікамі. Перамагаў рынак, а не статуснасць і ўзнагароды. Кватэры, гаражы, дачы і бібліятэкі часцяком прадаваліся ніжэй за рынкавы кошт. Архівы — аказваліся на сметніцы... Самі ж пісьменнікі адчулі крыўду на дзяржаву: «экасістэма», створаная адмыслова для іх, рассыпалася.
Але гэта — ужо зусім іншая гісторыя.

Што можа дапамагчы асабіста вам трымаць сямейныя фінансы пад кантролем

Грошы часта становяцца прычынай трывогі ці сварак. Для таго, каб гэтага пазбегнуць, раім запісацца на бясплатны анлайн-курс «Сямейныя фінансы пад кантролем: разам да ўстойлівасці», які ладзіць адукацыйны хаб «Нацыя лідараў». 

На курсе вы навучыцеся ператвараць фінансы ў інструмент упэўненасці і падтрымкі сям’і.

Анлайн-курс працягваецца 5 тыдняў. За гэты час вы зможаце 

• разабрацца з даходамі і выдаткамі, 

• зразумець, як сфарміраваць падушку бяспекі, 

• навучыцеся планаваць бюджэт без жорсткіх абмежаванняў, 

• ашчаджаць без стрэсу і прымаць супольныя фінансавыя рашэнні.

Запіс на курс ужо адкрыты і доўжыцца да 27 верасня.

Падрабязная інфармацыя і рэгістрацыя на курс па спасылцы.

А. К., Budzma.org