Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна ўнесеная ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны, які патрабуе тэрміновай аховы ЮНЕСКА. «Штодзень» паразмаўляў пра гэтую падзею і неглюбскае ткацтва з журналісткай, якая шмат год займалася захаваннем традыцый у Гомельскай вобласці, былой палітзняволенай Ларысай Шчыраковай.
Распавядзі, калі ласка, чаму прызнанне неглюбскага ткацтва ЮНЕСКА важнае з твайго пункту гледжання?
Адметнасць неглюбскага строя ў тым, што там усе элементы тканыя. Вышывалася звычайна тое, што было цяжка выткаць, на каўнеры магла быць вышыўка і на манжэтах рукавоў, таму што было вельмі цяжка выткаць такія дробныя дэталі.
Вядома, што вёска вымірае, у тым ліку і Неглюбка. На жаль. Я яшчэ памятаю Неглюбку і яе традыцыі, і рытуалы ў канцы 1990-х-пачатку нулявых. І гэта яшчэ была жывая вёска, дзе была жывая традыцыя, такая моцная, такая выразная, такая вельмі класная. Але людзі-та паміраюць, і з імі памірае гэтая традыцыя, на жаль.
Вось цяпер, напрыклад, я даведалася што Неглюбскі клуб, дзе адбываліся заняткі па ткацтве, стаяла шмат кроснаў, быў музейчык ткацтва, ён закрыты. Гэты асяродак, дзе навучаліся дзеці неглюбскія, ён, як я зразумела, сканаў у сувязі з рамонтам ці з продажам гэтага будынку, ці з ягоным аварыйным станам. Але факт, што закрыты. Хаця яшчэ ў 2020-м годзе там была, усё там працавала і функцыянавала. Магчыма, нешта ў школах засталося.
Любую традыцыю трэба падтрымліваць. А неглюбская, канешне, лічыцца выбітнай, яна эталонная, вельмі прыгожая і разнастайная. Гэтыя малюнкі, узоры, якія выкарыстоўваюцца на ручніках, абрусах, адзенні. Калі гэтаму надаецца асаблівы статус, то усё ж такі ёсць шанс, што гэта захаваецца і будзе пераймацца іншымі людзьмі, маладзёнамі, канешне, перад усім. Такое трэба вітаць, і да гэтага ставіцца можна толькі пазітыўна.
Я ведаю, што ты збірала калекцыю ручнікоў. Ці можаш ты пра яе трошкі распавесці?
У маёй калекцыі даволі значную частку займае менавіта неглюбскае ткацтва. Я як збіральніца заўжды перад тым, як паехаць у тую ці іншую вёску, заўжды адказваю на два пытанні сабе: вёска гарэла падчас Другой сусветнай вайны і ці там была моцная ткацкая традыцыя. Вось і калі мы кажам пра Неглюбку, то я адказваю: «Не, не гарэла і традыцыя была вельмі моцная». І тады можна ехаць туды.
І тады можна ехаць. Фактычна ў кожным куфары тады будуць нейкія артэфакты тканыя. Канешне, перад усім там павыграбалі шматлікія калекцыянеры і не толькі, аматары народнай этнаграфічнай спадчыны. Адзенне выграбалася перадусім, ручнікі. Але ўсё роўна нешта ўсё роўна засталося і, канешне, я была сярод тых, хто хадзіў па вёсцы і прасіў прадаць тканыя рэчы. У мяне недзе каля 10 сарочак неглюбскіх, ёсць спадніца, фартухі неглюбскія. І, канешне, перліна маёй калекцыі — гэта трохметровыя двухбаковыя неглюбскія ручнікі. Адзін бела-барвовы, другі чырвоны, прама чырвоны, як у Калеснікавай памада. І яшчэ ў мяне ёсць некалькі неглюбскіх абрусаў.
А ці ёсць гісторыі пра неглюбскіх майстроў?
Ну, да. з майстрыхамі... гэта і Люда Кавалёва, і Таня Суглоб — людзі, якія працягвалі гэтую ткацкую традыцыю, ураджэнцы — хаця Кавалёва замуж выйшла туды. Я рабіла рэпартаж пра іх, здымала іх за кроснамі. Вельмі мяне захаплялі гэтыя людзі, якія працягвалі ткацкую традыцыю. У Тані, напрыклад, паўнавартасная праца ў яе была, калі не трэба было нікуды з’язджаць, бо ў вёсцы ж, вядома што, з працай праблемы.
Я здымала адзін сюжэт пра бабулю, якая мне распавядала, як яна навучылася ткаць, як яна ад маці гэта пераняла. Калі яна яшчэ зусім маленькая была, не даставала ні да чаго, усё роўна мама ёй даручала нейкія там працэдуры, чаўнок пусціць ці на педальку націснуць. І яна гэта рабіла.
Вядома жа, што у даваенны перыяд людзі пераважна хадзілі ў тканым, калі не было магчымасці вот гэта крамнае набываць. І, канешне, майстрыха казала: «Я наткала, і я была апранутая». Так чалавек вось сваімі ўласнымі рукамі ўсю сваю вопратку наткаў. І яна сказала: «І я і пасах сабе таксама выткала». Там быў куфар пасажаны, калі жанчына выходзіла замуж, то дык усім сваякам на вяселлі паказвалі, што яна выткала, развешвалі, дэманстравалі, паказвалі. І вось яна казала, што калі яна выйшла замуж, то ўжо была цалкам апранутая. Яна наткала таксама і мужу, і сваякам сваім, і артэфакты ў хату: ручнікі, абрусы, посцілкі і так далей.
І я вось слухала яе, і такая любоў была да ўсяго гэтага, адданасць. Яна проста кажа: «З працы прыходзіш, прама ніякая, валішся ад стомы, але ўсё роўна садзішся за гэтыя кросны і тчэш. І гэта такі працэс, які цябе проста захоплівае, кожную клетку. Неймаверная радасць ад гэтага працэсу».
Ткачыхі ж не толькі паўтаралі ўзоры, якія ткалі ў гэтай вёсцы, яны жа і свае стваралі. Гэта акт творчасці быў, яна так натхняла так, што людзі, нават страшэнна стомленыя — ў вёсцы, канешне, людзі важка працуюць — ўсё роўна знаходзілі час. Таму што гэта неймавернае задавальненне, гэта не толькі абавязак. Майстрыха казала, што да скону гэтым бы займалася, проста са зрокам былі праблемы, а ён трэба. Але ўсё роўна, у яе такія вочы былі, калі яна пра ткацтва распавядала.
У мяне дагэтуль яе вочы перад вачыма і гэтыя аповеды. Наколькі гэты занятак людзей натхняў і радаваў. Не толькі нешта практычнае, гэта яшчэ ўсё-такі акт творчасці. І таму, такая рэакцыя была на гэта.
А калі ты сама пазнаёмілася ўпершыню з неглюбскім ткацтвам? Калі зразумела, што гэта варта для таго, каб гэта захоўваць, збіраць і гэта важная частка беларускай спадчыны?
Як толькі я стала свядомай беларускай. Гэта адбылося, калі мне было 21 год, атрымалася даволі выпадкова, але так радыкальна і на ўсё жыццё. Я патрапіла на Другі сход беларускай моладзі свету ў 1994-м годзе ў Менску.
Ну і ўсё. І з тых часоў я прапала, што называецца, то бок я пазнаёмілася з маладзёнамі, яны размаўлялі ўсе па-беларуску. Гэта для мяне было проста нешта такое... Я ведала, што носьбіты беларускай мовы — гэта старыя бабулькі ў вёсках, такія згорбленыя ўжо ў тры пагібелі, з кіёчкамі, якія ходзяць. А тутака я ўбачыла маладых людзей, такіх, як я сама, адукаваных маладых з усіх куткоў свету. І апроч таго, там былі актывісты моладзевай арганізацыі «Талака». Яны мяне ўзялі ў абарот, я на «Талаку» адразу пайшла, стала хадзіць на ўсе іх сходы.
І практычна з гэтага моманту — а гэта 1994 год — я і пазнаёмілася і з неглюбскай традыцыяй: «Талака» была неяк афіліяваная з Веткаўскім музеем народнай творчасці імя Фёдара Шклярава, былі знаёмствы, мы бачылі іх запаснікі, сховішчы, ну, некаторых з нас дапускалі, хто там меў знаёмствы з супрацоўнікамі. Мы, канешне, калі ўсё гэта бачылі, для мяне проста адчуванне неймавернае.
Не перадаць, калі ты апранаеш гэты строй, а там усё шматслойнае. Сарочку апранаеш, потым камізэльку, потым панёва, фартух, хустку, яна таксама ў іх там цалкам-цалкам тканая, — і гэта, канешне, неймавернае адчуванне. Я заўсёды лавіла сябе на думцы: «Я каралева, я ў каралеўскім убранні». Ну і, канешне, сам лён неймаверна тактыльна вельмі-вельмі прыемны. Ён такі мяккі. Гэта былі ужываныя сарочкі, якія насіліся, то бок, ён ён ужо такі ношаны, мяккі вельмі. І яшчэ вельмі добра памятаю адчуванне такое натуральнае, камфортнае.
А як ты думаеш, ці моцна паўплывала на гэтую традыцыю чарнобыльская трагедыя?
Нямоцна. Яны ж Неглюбку не высялялі. Чарнобыль паўплываў на тое ткацтва, дзе вёскі павысяляліся. На заняпад неглюбскай традыцыі паўплывала выміранне вёскі як такой.
Ну і, магчыма, дзяржаўная падтрымка была недастатковая. Хаця гурткі гэтыя былі, ткачыхі неглюбскія, якіх я згадвала, Таня Суглоб, Люда Кавалёва, яны бралі ўдзел — асабліва Кавалёвы — ва ўсіх святах. Свята горада, Гомеля, «Покліч Палесся» фестываль — я паўсюль бачыла прадстаўнікоў Неглюбкі. То бок, не скажаш, каб дзяржава зусім не займалася гэтым. Але, магчыма, трэба было больш намаганняў прыкладаць для таго, каб гэта захавалася. І каб не проста захавалася, а традыцыя жыла, навучаць іншых людзей перадаваць.
Можа быць, у гэтым была праблема. Захаванне — гэта адно. Але ж важна, каб традыцыя ўсё-такі была жывая.
А як ты бачыш сёння пасля прызнання неглюбскай традыцыі спадчынай ЮНЕСКА, чым можна дапамагчы? Што можам зрабіць мы, можа быць, каб яна захоўвалася і развівалася? Ці і што павінная была б зрабіць дзяржава?
Можна, напрыклад, навучаць маладзёнаў, якія цікавяцца гэтымі рэчамі. І так, навучаць, каб яны дакладна рабілі копіі з аўтэнтычных рэчаў. І я бачу вялікі патэнцыял яшчэ у выкарыстанні элементаў ткацтва ў паўсядзённым адзенні. Мне вельмі падабаецца такі лук, нейкая такая стылізаваная вышыванка, ці нават этаграфічная з джынсамі, торбачкі нейкія, заплечнікі — што-небудзь такое з элементамі неглюбскага ткацтва. Тут для дызайнераў ёсць невычэрпная крыніца для выкарыстання і міксавання з сучасным адзеннем.
Для папулярызацыі таксама вельмі важна, калі ладзяцца выставы, на якіх паказваюць адзенне. Але мне падаецца, што для папулярызацыі мала толькі выставы. Яшчэ важна, каб людзі неяк так маглі маглі апрануць гэта.
Вось, напрыклад, у Веткаўскім музеі на выставах ладзілі прэзентацыі адзення ў інтэрактыўнай форме. То бок, паказвалі, апраналі кагосьці, называлі адзенне. І наведвальнік выставы, ён праз блізкі кантакт з адзеннем, далучаўся да гэтай традыцыі.
Ці што я рабіла, напрыклад. Я арганізоўвала фотасесіі этнічныя. Чалавек меў магчымасць гэта ўсё апрануць. Калі ты глядзіш на ўсё гэта, гэта адно адчуванне, а калі апранута і цябе фатаграфуюць і у цябе класныя фоткі, то, канешне, гэта нашмат больш уплывае на ўспрыняццё гэтага ўсяго.
Зразумела, што ніхто не будзе музейныя экспанаты на гэта марнаваць, то ж рэплікі рабіць, так і фатаграфаваць людзей у гэтым.
А наконт дзяржавы? Уявім сабе, што ў нас ёсць дзяржава, якая ахоўвае спадчыну беларускую.
Гэта папулярызацыя ва ўсім ва ўсіх сэнсах, і ў тым ліку тое, што я пералічыла. Гэта ж таксама можна рабіць і дзяржаўнымі ўстановамі. Я ведаю, што ў Веткаўскім музеі і яго філіі можна было ўзяць на пракат строй і сфатаграфавацца. Ну, чаму не? Таксама папулярызацыя.
Я нават не ведаю, ці існуе каталог адзення. Магчыма, гэта таксама харошая б ідэя была. У веткаўскім музеі, не толькі Неглюбка, ну, але яна там львіная доля, што называецца. Каб гэта ўсё адсняць, каб гэта было ў адкрытым доступе. Каб людзі маглі, хто як, хто ўзор возьме, хто, напрыклад, такое самае сабе зробіць, хто проста натхніцца і сваё нешта такое зробіць, нейкая ідэя да яго прыйдзе. Было б добра, каб яны не сядзелі там як кашчэй на золаце, не чахлі, а каб усё гэта максімальна было адфотканае і дасяжнае для для людзей.
Навучанне, якое будзе заахвочваць людзей, школьнікаў, каб яны хадзілі на на гэтыя майстар-класы пабольш. Не ведаю, у кожную школу там кросны, каб ткацтва само па сабе не знікала.
Фота: Ларыса Шчыракова
