Падчас фестывалю беларускай культуры Maldzis, які другі раз прайшоў у Варшаве, адбылася адкрытая сустрэча з пісьменніцай Святланай Алексіевіч.

Журналіст культурна-асветніцкага парталу «Будзьма беларусамі!» запісаў самыя цікавыя моманты, якія прагучалі падчас сустрэчы са знанай нобелеўскай лаўрэаткай.

Святлана Алексіевіч падчас  MALDZIS-фэст

Пра працу над кнігай пра 2020 год і складанасці, якім даводзіцца даваць рады

— Я сустракаюся з людзьмі 2020 года. Для многіх гэты год стаў часам пераацэнкі, абуджэння. Гэта быў не толькі час страт, не толькі час, калі ў нас забралі краіну і нам давялося з яе сысці. Гэта быў яшчэ і час разважанняў пра тое, што з намі адбылося і чаму гэта адбылося.

Я размаўляю з тымі, хто хадзіў на маршы, і з тымі, хто не хадзіў, але сэрцам быў там. Мне вельмі важна пачуць самых розных людзей.

Пра 2020 год ужо выйшла дастаткова кніг і фільмаў, але мне здаецца, што многія з іх засталіся ў пастцы пакут. Яны пра тое, што з намі адбылося і што мы перажылі. А мне хочацца, каб у гэтай кнізе было асэнсаванне: навошта мы ўсё гэта перажылі.

Усе мы выйшлі з гэтага пекла. Мы жывём далей. Многія былі вымушаныя прыехаць у іншую краіну і пачынаць жыццё з нуля — з аднаго чамадана. Трэба зноў купляць відэлец і лыжку, паліто, усё нанова, нават заводзіць новага ката, калі стары застаўся ў бабулі. Даводзіцца аднаўляць усё жыццё. І разам з гэтым мы ўвесь час думаем пра радзіму.

Адна з маіх гераінь сказала: «Я прачынаюся з думкай пра тое, дзе мая радзіма, і засынаю з думкай пра тое, дзе мая радзіма. А ў выхадныя хаджу да гэтага дроту. Я доўга стаю, палю і гляджу туды, на гэтыя лясы, на гэтыя палі. Я прывязаная да гэтага. Я дагэтуль не ведаю, як без гэтага жыць».

Гэта велізарны чалавечы досвед. Хтосьці, можа быць, здольны лягчэй пачаць новае жыццё, але для ўсіх гэта вельмі складаны вопыт.

Мне вельмі цікавыя людзі, таму што гэта новая кніга. Але яна вельмі складаная.

Вельмі складана знайсці словы для гэтай новай кнігі. Мне здаецца, што гэта адчуваюць усе пісьменнікі і людзі мастацтва. Як гэта сфармуляваць? Як гэта назваць? Як зрабіць гэта не прадметам роспачы, а прадметам руху, прадметам жыцця? Я не ведаю.

Чаму кніга пра каханне, хутчэй за ўсё, не будзе дапісана

— Калі мяне пытаюць пра кнігу пра каханне, я заўсёды адказваю, што не ведаю нічога больш страшнага за каханне. Гэта страшней за вайну, страшней за Чарнобыль, таму што ў каханні ты ўвесь знікаеш, адбываецца крушэнне цябе ўсяго.

Таму я нават не ўпэўненая, што калі-небудзь дапішу гэтую кнігу. Хутчэй за ўсё — не. І я прызнаюся ў гэтым шчыра. Мне не ўдаецца прабіць чалавека так, каб ён расказаў пра каханне да канца. Асабліва гэта датычыць мужчын. Вельмі рэдка я заставала іх у такім стане, калі яны хацелі і маглі пра гэта гаварыць. Жанчыны лягчэй знаходзяць для гэтага словы. Мужчыны — не. І мой уласны досвед гаворыць пра тое, што гэта вельмі складана.

Каханне для мяне — як вялікая марская хваля. Яна прыходзіць — моцная, прыгожая — і знікае. І паспрабуй яе злавіць, паспрабуй утрымаць яе словам.

MALDZIS-фэст, Варшава, 13 ліпеня 2026 г.

Як Святлана ставіцца да меркавання, што ўся яе творчасць эксплуатуе тэму чалавечых катастроф

— Мяне часта называюць пісьменніцай катастроф, але я з гэтым абсалютна не згодная. 

Не я — пісьменніца катастроф. Проста наша гісторыя — гэта гісторыя катастроф, гісторыя вельмі цяжкага руху да свабоды, да ўласнага жыцця. З аднаго боку, нацыя ўвесь час імкнулася да свабоды, а з іншага — ад яе адмаўлялася.

Калі б мы сёння вярнуліся ў Беларусь, мы сустрэлі б шмат людзей, якія сказалі б, што ўжо не памятаюць, навошта ўсё гэта рабілася. І было б вельмі цяжка ім растлумачыць, чаму я займаюся гэтай тэмай.

Мне заўсёды быў цікавы чалавек у асабістай катастрофе, у хвіліну сумленнасці, чалавек побач са смерцю. Мае героі — у кнігах пра вайну, пра Чарнобыль, у «Часе сэканд-хэнд» — увесь час танчаць каля смерці. Таму яны так добра гавораць. Калі чалавек знаходзіцца каля смерці, ён нібыта падымаецца на дыбачкі і паказвае, хто ён ёсць насамрэч, на што здольны, які запас энергіі ў ім. Менавіта тады ён лепш за ўсё нешта разумее пра свет, лепш за ўсё дакранаецца да яго таямніц. Напэўна, гэтыя таямніцы адкрываюцца толькі ў хвіліны амаль смяротнага судакранання з рэальнасцю. Бо смерць заўсёды вельмі загадкавая.

Я нарадзілася пасля вайны. Я памятаю сваю вёску, дзе было вельмі мала мужчын. Мой бацька быў адным з нешматлікіх мужчын у вялікай вёсцы, бо быў дырэктарам школы. А вакол былі старыя і маладыя жанчыны, якія вельмі шмат гаварылі пра смерць, таму што амаль у кожнай нехта загінуў.

Пра каханне я даведалася толькі з тых вячэрніх размоў на лаўках, калі жанчыны ўспаміналі, як каханы пайшоў у партызаны або на вайну, як забілі бацькоў за тое, што яны падтрымлівалі партызан. Гэта было не тое каханне, пра якое, напрыклад, будзе гаварыць француз. Гэта было каханне, знітаванае з болем. Увесь час боль. І гэта праўда, што ўсё гэта наклала адбітак нават на пачуццё кахання. 

Пра асабістыя рахункі беларусаў з уласнай складанай мінуўшчынай

— Трыццаць гадоў у нас была магчымасць стаць зусім іншай краінай. Здавалася, што ніхто ўжо не душыць нас так моцна. Але мінулае ўвесь час нас даганяла, і мы не маглі ад яго вызваліцца. Яно пастаянна звязвала нам рукі і ногі. І ў выніку мы апынуліся ў той кропцы, у якой знаходзімся цяпер. Нам не хапіла сіл разблытаць гэтыя вузлы, якімі мінулае нас звязала.

Я думаю, вельмі важна, каб чалавек, нават малады, хоць ненадоўга адступіў ад сённяшняга дня, успомніў аповеды сваіх дзядоў, бабуль, бацькоў і маці. Тады ён зразумее, што ён таксама ўвесь адтуль. 

Бо жыццё так уладкавана: ніхто не з’яўляецца сам па сабе. Ты — працяг свайго роду, працяг таго, што было з тваімі бацькамі і продкамі.

Менавіта таму ў нас ёсць вялікі рахунак з мінулым. Яно ўсё яшчэ трымае нас. І я думаю, што менавіта тут, вельмі глыбока, знаходзіцца наша галоўная праблема.

Я ўспамінаю Мальдзіса. Гэта быў вельмі цікавы, нестандартны чалавек, які вельмі добра гаварыў пра мінулае. Ён адчуваў гэтую сувязь. Ён казаў пра нашу няздольнасць вынырнуць з той цемры, якая засталася не толькі ў нашым асабістым жыцці. Гэта не толькі тое, што здарылася з намі самімі. Гэта і тое, што было з нашымі бацькамі, і яшчэ далей — з тымі, хто жыў да іх.

Я думаю, што менавіта гэтае мінулае працягвае нас трымаць.

Святлана Алексіевіч падчас  MALDZIS-фэст 

Пра амаль забытую тэатральную п’есу па кнізе «Цынкавыя хлопчыкі», пастаўленую ў пачатку 1990-х

— Гэта вельмі вялікая гісторыя, пра якую можна было б гаварыць цэлы вечар.

Гэта была вельмі простая па тых часах гісторыя. Кніга «Цынкавыя хлопчыкі» прапанавала зусім іншы погляд на тое, што мы робім у Афганістане. Не такі, як пра гэта пісалі нашы газеты — нібыта мы там прымалі роды ў афганскіх жанчын, саджалі дрэвы. Гэта было зусім не так.

Каб даведацца, што там адбываецца насамрэч, я сама паехала ў Афганістан. 

І, шчыра кажучы, адна справа — пісаць пра вайну на адлегласці, як гэта было з Другой сусветнай вайной, і зусім іншая — бачыць, як забіваюць на вайне ў Афганістане. Мяне ўразіла сама матэрыяльнасць вайны. З аднаго боку — сваёй нейкай страшнай прыгажосцю, а з іншага — тым, што нехта бярэ на сябе Божую справу і вырашае жыць чалавеку далей ці не, калі людзі так лёгка забіваюць і так лёгка паміраюць.

Рэжысёр Валеры Раеўскі быў маім аднадумцам. Гэта быў цікавы чалавек. Ён паставіў гэты спектакль.

Але ў той самы час ішоў грамадскі суд найперш над кнігай. Тады яшчэ былі вельмі моцныя саюзы ветэранаў-афганцаў, саюзы ветэранаў Другой сусветнай вайны, якімі кіравалі генералы. Гэта быў час, калі ў краіне нічога не было. Я памятаю аднаго афганца, якога я спытала: «Божа мой, навошта ты пайшоў супраць мяне? Ты ж сам думаеш інакш. Ты ж мне расказваў менавіта тое, што ёсць у кнізе». А ён адказаў: «Мне паабяцалі халадзільнік».

Тады чалавека было вельмі проста купіць. Даць мех цукру ці халадзільнік, бо нічога не было. Улада гэтым проста карысталася — яна купляла людзей.

Але ёсць і такія людзі, якіх не трэба купляць. Ёсць людзі, якія шчыра едуць ваяваць ва Украіну. Я сустракалася з адным такім. Я пыталася: «Чаму ты туды едзеш?» Ён адказваў: «Не люблю хахлоў». Я пыталася: «Чаму не любіш?» — «Не люблю, і ўсё». Потым высветлілася, што яны з жонкай і дачкой вырашылі: няма чым плаціць іпатэку, машына старая, і адзіная магчымасць зарабіць грошы — паехаць на вайну.

Гэта заўсёды сутыкненне двух часоў. Ёсць людзі аднаго часу і людзі другога часу. Напрыклад, у 2020 годзе на вуліцы выйшлі людзі новага часу. Я ведаю гэтых людзей. Я памятаю іх твары, іх пытанні. Але ёсць і людзі іншага часу.

Я памятаю, як тады жанчына настолькі ненавідзела тое, што адбывалася на вуліцы, што выліла з балкона памыі на людзей. Яе нават сфатаграфавалі. Вы можаце ўявіць сабе ступень гэтай нянавісці да новага? Так заўсёды бывае — і падчас грамадзянскіх войнаў, і падчас рэвалюцый, і падчас пераваротаў. Заўсёды сутыкаюцца гэтыя два чалавекі, два часы.

Урэшце ўсё зводзіцца да таго, што адзін чалавек сядзіць перад другім чалавекам, і ў іх розныя погляды. Вось такой была гісторыя.

Спектакль быў. Я думаю, што гэта быў някепскі спектакль. Не сказаць, што вельмі ўдалы, але някепскі.

Але ў гэты час ішоў суд. Каля суда збіраліся сотні людзей. Гэта была такая маленькая грамадзянская вайна. Калі гэтыя маці ішлі да будынка суда, людзі крычалі ім: «Вы другі раз здраджваеце сваім дзецям», «Вы здраджваеце сваім мёртвым дзецям», «Вы баіцеся праўды».

Я не памятаю іншых такіх вострых сутыкненняў. Галоўныя сутыкненні адбываліся менавіта каля суда. Гэта было тое самае, што мы перажылі ў 2020 годзе. Толькі ў 2020 годзе нас было значна больш.

Стаўленне да «экстрэмісцкіх» статусаў і цэнзуры 

— Да цэнзуры я стаўлюся дрэнна.

Я памятаю, калі напісала кнігу «У вайны не жаночае аблічча». Яе тры гады не друкавалі. Тады яшчэ не было ўсіх гэтых сучасных формаў. Савецкая ўлада адчувала сябе больш упэўнена і дзейнічала інакш. Я памятаю, як мяне выклікаў цэнзар і казаў: «Ты начыталася Рэмарка», абвінавачваў мяне ў натуралізме, у пацыфізме. Усё ж тады гэта адбывалася крыху разумней.

Сёння ўсё значна прасцей. Дыктатура заўсёды прасцейшая, заўсёды больш простая форма грамадства. І ўсё, што яна робіць, таксама становіцца прасцейшым.

Чаго яны хочуць? Яны хочуць улады. Яны хочуць улады над намі, над нашым розумам, над нашым духам, над нашымі ўяўленнямі пра свет.

Тыя кнігі, з якімі яны змагаюцца, — гэта кнігі, у якіх чалавек адыходзіць убок ад гэтага вар’яцтва, ад гэтых сённяшніх забабонаў і кажа, як ён сам бачыць свет. Менавіта таму такія кнігі для іх небяспечныя. Яны зараджаюць іншых людзей, прымушаюць іх мысліць крытычна.

Я думаю, менавіта ў гэтым прычына.

Што датычыцца мяне асабіста, то я ведаю, што некаторы час таму была інфармацыя, што мае кнігі правяраюць на экстрэмізм. Потым пра гэта замоўклі. Магчыма, знайшоўся нейкі разумны чалавек, які сказаў, што гэта зробіць нас смешнымі перад усім светам. Цяпер знайшлі іншы спосаб: маімі выступленнямі на «Радыё Свабода» і кнігамі. Да іх пачалі прымяняць паняцці «экстрэмізм» і «тэрарызм».

Я думаю, што гэта толькі форма барацьбы. Гэта форма барацьбы з будучыняй, з тым, чаго мы хочам для сваіх дзяцей і для сябе. Мы ўсе хочам пажыць у будучыні, але жыць нармальна.

Сёння ідзе пастаянная барацьба. Ёсць людзі, якія імкнуцца наперад, а ёсць так званая «шэрая зона», якая застаецца на ўзроўні спрошчанага разумення жыцця. За гэтую «шэрую зону» ўсе змагаюцца. Мы змагаемся — і яны змагаюцца, каб іх было больш. Магчыма, сёння яны прарваліся наперад, таму што людзям страшна жыць у страшным свеце, і ім здаецца, што калі не будзе іншадумцаў, усё стане прасцей. Але ў жыцці ўсё наадварот.

Кожны чалавек усё роўна выбірае свой шлях. Можна быць на баку святла, а можна быць на баку цемры. Я выбіраю бок святла.

Тарас Тарналіцкі, Budzma.org
Фота аўтара