Пра Венецыянскае біенале, забароны, беларускую сістэму, тых мастакоў, якія пайшлі шчыльнымі радамі за рэжымам, і пра карціны, што былі прароцкімі, «Наша Ніва» паразмаўляла з мастаком Сяргеем Грыневічам.

У Венецыі, у старажытнай царкве, дзе сёлета праходзіць беларуская выстава «Official. Unofficial. Belarus», наведнікаў сустракае крыж з камер назірання, арганная музыка, пах вясковых могілак, кнігі на каўшы бульдозера і гісторыя пра кантроль, страх і несвабоду. Беларускі павільён стаў адным з самых абмяркоўваемых на Венецыянскім біенале, хоць у Беларусі многія яго ўдзельнікі ўжо даўно апынуліся пад негалоснай забаронай.

Адзін з іх — гарадзенскі мастак Сяргей Грыневіч. Яшчэ некалькі гадоў таму ён рабіў вялікія персанальныя выставы ў Мінску, яго працы куплялі калекцыянеры, а самога мастака называлі адным з самых пазнавальных беларускіх творцаў. Пасля 2020 года яго выставы пачалі закрываць, працы — забараняць, а сам ён, паводле ўласных слоў, трапіў «ва ўсе магчымыя чорныя спісы». Сёння Грыневіч жыве паміж рознымі краінамі, называе сваю эміграцыю «доўгай творчай камандзіроўкай» і прызнаецца: усё, пра што марыць цяпер — вярнуцца дадому.

Мастак Сяргей Грыневіч (справа) на адкрыцці Венецыянскага біенале. Фота прадастаўленае арганізатарамі выставы

Мы паразмаўлялі з мастаком пра Венецыянскае біенале, забароны, беларускую культурную сістэму, мастакоў, якія «пайшлі шчыльнымі радамі» за дзяржавай, і пра карціны, што апынуліся прароцкімі.

«Я трапіў ва ўсе магчымыя чорныя спісы»

«Наша Ніва»: Сусветныя медыя называюць беларускую экспазіцыю ў Венецыі адной з самых моцных. Што вы адчувалі, калі стаялі ў італьянскай царкве Сан-Джавані побач са сваімі працамі і разумелі, што ў Беларусі вам фактычна забаронена выстаўляцца? 

Сяргей Грыневіч: Я трактаваў гэта як чарговую выставу. Канечне, яна вельмі прэстыжная — гэта самае вялікае шоу ў свеце, бясспрэчна. Але для мяне важна было адчуць сябе часткай мастацкага працэсу. Я даўно ўжо не выстаўляўся.

Урэшце я задаволены сваім удзелам і тым, як атрымаўся праект. Ён атрымаўся так, як задумвалі куратары. Мы, мастакі, былі хутчэй часткай гэтай працы, дапамагалі напаўняць яе мастацтвам.

«НН»: Вы адразу пагадзіліся ўдзельнічаць у гэтым праекце?

СГ: Адразу. Гэта яшчэ мінулым летам было, калі мне ўпершыню прапанавалі ўдзел. Але я быў упэўнены, што заяўка не пройдзе. Апошнія гады ўсё, што звязана з Беларуссю, адбывалася вельмі цяжка. А тут раптам аказалася, што мы прайшлі конкурсны адбор. Было пададзена каля 460 заявак, а адабралі каля 30, і мы былі ці не сярод першых.

Ну а калі ўжо пагадзіўся і даведаўся, што прайшлі — адступаць было нельга. Я такі чалавек: калі нешта абяцаў, трэба зрабіць сваю частку працы.

Усё, што ёсць на выставе, зроблена літаральна за месяц. У канцы лютага пачалася падрыхтоўка: матэрыялы, падрамнікі і гэтак далей. Працаваць пачаў у сакавіку, а ўжо 9 красавіка мы грузілі ўсё ў фуры. Дзве вялікія фуры ехалі з Гродна ў Венецыю. Усё было зроблена ў вельмі сціслыя тэрміны.

Панна Марыя. Праца Сяргея Грыневіча на Веніцыянскім біенале

«НН»: Вы шмат гадоў былі адным з самых пазнавальных беларускіх мастакоў. У 2020‑м казалі, што свядома выбралі для сябе стан «унутранай эміграцыі», каб мінімізаваць кантакты з дзяржавай. Калі з’явілася адчуванне, што для вас як для мастака ў Беларусі ўжо няма месца? 

СГ: Татальная забарона пачалася ў 2022 годзе. У мяне якраз пасля пачатку вайны ва Украіне была вялікая персанальная выстава ў Мінску, у Палацы мастацтваў. Людзей прыходзіла вельмі шмат.

Вялікая выстава ў Мінску. Апошняя. 2022 год. Фота: архіў героя

Спачатку частку прац забаранілі яшчэ на этапе падрыхтоўкі. Потым выставу ўвогуле закрылі — яна праіснавала толькі тыдзень.

  Вялікая выстава ў Мінску. Апошняя. 2022 год. Фота: архіў героя

І пасля гэтага ўжо пачалася поўная забарона. Я трапіў ва ўсе магчымыя чорныя спісы. Але я такі не адзін, думаю, 70% мастакоў сёння знаходзяцца ў тых ці іншых спісах.

СГ: У Беларусі выстаўляцца стала немагчыма. За мяжой — можна, але толькі нешта «бяспечнае». Такія карцінкі на продаж. А тое, што сапраўды адпавядала мне як мастаку, паказваць было небяспечна. Бо тады вяртанне ў Беларусь магло б стаць немагчымым.

«Атака», 2023 год. Праца Сяргея Грыневіча

А я апошнія чатыры гады вельмі шмат працаваў. І гэта была праца «ў стол». Шмат што засталося там. Я ўсё ж спадзяюся, што некалі гэтыя працы атрымаецца паказаць у Беларусі. Бо лепш за ўсё яны прагучалі б менавіта там.

«НН»: Вы кажаце, што не маглі паказваць тое, што сапраўды хацелі. Што гэта былі за працы?

СГ: Гэта былі рэчы, у якіх знаходзіла адлюстраванне тое, што адбывалася з намі апошнія гады. Але я спецыяльна рабіў іх з думкай пра тое, што калісьці яны будуць паказаныя на радзіме. У мяне ўжо фактычна ёсць гатовая выстава — няма толькі магчымасці яе адкрыць. І тое ж самае датычыцца Венецыянскага біенале. Гэтая экспазіцыя мацней за ўсё прагучала б менавіта ў Беларусі.

«Медычны агляд», 2026. Праца Сяргея Грыневіча

«Дэградацыя адчуваецца паўсюль»

«НН»: Частка людзей казала: маўляў, Беларусь зноў паказваюць праз тэмы гвалту, рэпрэсій і несвабоды. Што б вы адказалі на гэта?

Але, па-першае, гэтая тэма ўсё яшчэ актуальная. І цяжка сказаць, што сёння для беларусаў больш актуальна.

Па-другое, тэма нашай экспазіцыі — не толькі пра Беларусь. Гэта ўвогуле пра татальнае назіранне, пра абмежаванне свабоды ў сучасным лічбавым свеце.

Канечне, я сам хацеў бы, каб беларусаў турбавалі ўжо больш «нармальныя» праблемы — экалогія, гендарная роўнасць ці нешта яшчэ. Але сёння маем тое, што маем.

І ніхто ж не перашкаджае іншым рабіць выставы пра іншыя тэмы.

«НН»: Ці ёсць у вас злосць на беларускую сістэму за тое, што яна літаральна выціскае з краіны мастакоў, музыкаў, пісьменнікаў?

СГ: Хутчэй расчараванне. Культура ў Беларусі даўно ішла да гэтага крызісу. Дэградацыя адчуваецца паўсюль — у музыцы, эстрадзе, выяўленчым мастацтве.

СГ: Поўная невядомасць. Цяпер я на Кіпры, таму што заканчваецца шэнген. Потым, можа быць, будзе Швейцарыя.

Я проста важу з сабой валізку фарбаў. Буду працаваць. А што яшчэ рабіць?

Я заўсёды лічыў, што трэба займацца сваімі праектамі, а ўжо потым пад іх знаходзіць выставы. Так ты менш сябе абмяжоўваеш.

Я нічога не вывозіў з Беларусі. Майстэрня, дом, сям’я — усё засталося там.

І я пакуль не дапускаю думкі, што гэта ўжо назаўсёды.

Было і…

…стала. Працы для касцёла ў Навагрудку

«Я чалавек без пантоў»

«НН»: Спадар Сяргей, вы адзін з нешматлікіх беларускіх мастакоў, чые працы купляліся за дзясяткі тысяч даляраў, знаходзяцца ў калекцыях. Ці адчувалі вы сябе зоркай у беларускім кантэксце? І ці ўплываў гэты прафесійны поспех на адносіны з іншымі беларускімі мастакамі?

СГ: Пра дзясяткі тысяч даляраў — такое было, але вельмі рэдка. Хто ведае мяне ў Беларусі, той ведае: у мяне заўсёды былі даволі прымальныя цэны. І чалавек небагаты таксама мог купіць маю карціну. Я заўсёды ішоў насустрач пакупніку.

Нейкай зайздрасці я не адчуваў. Думаю, і калегі да мяне нармальна ставіліся — можна ва ўсіх запытаць. Таму што я чалавек без пантоў, просты. І ніколі не адмаўляў ва ўдзеле ў выставах.

СГ: У савецкія часы я па адукацыі быў манументалістам, працаваў у мастацкім камбінаце. Там усё было вельмі адрэгулявана: быў дзяржаўны заказ, мы выконвалі замовы розных прадпрыемстваў — дзяржаўных, а потым і не толькі.

Я рабіў вітражы, роспісы і гэтак далей — манументальную працу. На вітражы нават чарга з заказамі стаяла. Нешта з таго яшчэ засталося, дзякуй богу. Не ўсё было знішчана «еўрарамонтам».

А напоўніцу гэта ўсё прыйшло ўжо ў нулявыя гады, калі з’явіўся інтэрнэт і можна было пашыраць інфармацыю пра сябе. Пачаліся новыя кантакты.

Я заўсёды проста працаваў і займаўся тым, што люблю. І раю і маладым, і ўсім мастакам займацца тым, што любіш, каб творчасць была шчырая перад самім сабой. Тады гэта бачна і гледачу, і галерысту, і мастацкаму крытыку. Фальш заўсёды будзе стрымліваць.

«НН»: Вы сказалі, што на дзяржаўную замову рабілі роспісы і вітражы. А што гэта было? Умоўна — рабочых малявалі?

СГ: Не. Вітражы мы часта рабілі ў суаўтарстве з іншымі мастакамі. І стараліся пазбягаць савецкага стылю, які быў распаўсюджаны ў манументальным мастацтве.

Гэта былі хутчэй фармальныя пошукі. У мяне ёсць вялікі цыкл вітражоў, прысвечаны традыцыйнаму японскаму дызайну. Таму нейкага такога савецкага стылю там не было.

Роспісы таксама былі больш лірычныя. Палітыку не малявалі. Гэта ўжо былі часы перабудовы, і мастацкая рада, і замоўцы больш-менш прыхільна ставіліся да фармальных творчых пошукаў мастакоў.

Я з прыемнасцю згадваю тыя часы. Гэта былі добрыя часы, калі ўсе жылі спадзяваннямі на перамены. Урэшце яны наступілі: Беларусь стала незалежнай краінай. Але праіснавала гэта ўсё тры гады. Нядоўга.

«Адліга на Нёмане», 2023 год

«Я не дазваляў сабе працаваць наўпрост з сістэмай»

«НН»: У 2000‑х вы пачалі ездзіць за мяжу, з’явіліся знаёмствы. Наколькі я ведаю, у вас у Швейцарыі быў мецэнат?

СГ: Так. Ён набываў мае працы і стварыў мне ўмовы для працы ў Швейцарыі.

Але паралельна з гэтым, калі пайшоў нейкі розгалас, калі ў інтэрнэце з’явілася інфармацыя пра мяне, з’явіліся і іншыя людзі, зацікаўленыя маім мастацтвам.

Было шмат прапаноў. Былі і смешныя выпадкі: галерэі і агенты ад мастацтва, якія адмаўлялі мне на пачатку нулявых, потым самі пачалі аднаўляць кантакт.

«НН»: Вы сказалі, што Беларусь была незалежнай тры гады — і ўсё змізарнела. Як за гады незалежнасці мянялася стаўленне да мастака ў краіне? Асабліва пасля 2020-га?

СГ: Асаблівага развіцця стаўлення я не заўважаў.

Пасля 2020 года з’явіліся чорныя спісы, мастакам сталі адмаўляць у выставах. Шматлікія выставы, якія былі запланаваныя, скасоўваліся.

А прамежак з пачатку 90‑х да 2020 года быў розны. Пачало развівацца сучаснае мастацтва, з’яўляліся розныя медыя, прыватныя галерэі.

Шмат хто з мастакоў пачаў выкладаць. Хто не знайшоў сябе ў творчым выказванні, пайшоў у выкладчыцкую дзейнасць, таму што з’явілася шмат курсаў, студый, мастацкіх вучэльняў.

«Маршрутка на Гродна»

А вось стаўленне грамадства — я не ведаю. Яно як было, так і было. Асаблівага развіцця я не заўважыў.

Магу параўнаць стаўленне да мастакоў у нас і за мяжой. За мяжой мастак, які зарабляе сваёй прафесіяй, — гэта вельмі паважаная асоба. Нават унікальная. Бо шмат мастакоў, якіх я ведаю на Захадзе, зарабляюць не мастацтвам: працуюць у іншых прафесіях, нават таксістамі.

Калі людзі там даведваюцца: «Што, вы жывяце з мастацтва?» — у іх вочы на лоб лезуць. Гэта даволі рэдка. А ў нас у гэтым сэнсе сітуацыя, можа, нават лепшая.

Але статус мастака, які жыве сваёй творчасцю, на Захадзе вельмі высокі. Я гэта бачыў, калі бываў у гасцях у Швейцарыі.

«НН»: Вы казалі, што беларускі мастак амаль заўсёды вымушаны шукаць кампраміс паміж тым, што хоча сказаць, і тым, што яму дазваляюць. Ці ішлі вы на такія кампрамісы?

СГ: У савецкія часы было па-рознаму.

Я ў войску служыў — Леніна маляваў. Партрэты генсакаў таксама рабіў. Якраз былі часы, калі яны адзін за адным паміралі.

Але я не лічу гэта кампрамісам. Гэта была нармальная сітуацыя для ўсіх мастакоў Савецкага Саюза. Калі трэба было зарабіць грошы ў камбінаце, рабілі партрэты на 1 Мая і 7 Лістапада: партрэты членаў Палітбюро, лозунгі, плакаты.

Скажу дакладна: апошнім часам я ўжо не дазваляў сабе працаваць над вялікімі дзяржаўнымі аб’ектамі ў Беларусі. Гэта была і бібліятэка, і Палац Незалежнасці, і Музей Вялікай Айчыннай вайны, цяпер гістарычны музей.

Увесь Саюз мастакоў у значнай ступені заточаны пад гэтыя грошы, якія выдзяляе дзяржава. Мастакі стараюцца неяк выжываць, працуюць на сістэму.

Але кожны вырашае асабіста. Ці можна гэта назваць канфармізмам — не ведаю. Я прынамсі не дазваляў сабе працаваць наўпрост з сістэмай. Мне хапала сродкаў выжываць і без такога супрацоўніцтва.

І цяжка выносіць прысуды тым мастакам, якія ўдзельнічаюць у дзяржаўных заказах. Людзям трэба жыць. Цяжка іх папракаць.

Пасля 2020 года аказалася, што некаторыя мастакі сталі шчыльнымі радамі ў абарону, так бы мовіць, усеагульных каштоўнасцей. Некаторыя людзі аказаліся слабымі. Для іх было прасцей пайсці на татальнае супрацоўніцтва з сістэмай.

Гэта датычыць у першую чаргу нашых мастацкіх арганізацый. Яны сталі чырвона-зялёнымі. Гэта відаць: зайдзіце на сайты — і ўсё ўбачыце.

Гэта, відаць, такі спосаб выжывання, спроба захаваць творчыя саюзы. Бо інакш Саюз мастакоў мог бы мець лёс, які раней напаткаў Саюз літаратараў: альбо падзел, альбо забарона.

«НН»: Вы самі заўважалі, што ўсё, што адбывалася пасля 2020 года, вы намалявалі на сваіх палотнах яшчэ дзесяцігоддзе таму. Што вы малюеце ці хочаце намаляваць цяпер? Якую будучыню для Беларусі бачыце на сваіх палотнах? 

Пытанне пра творчыя планы — забароненае. Я пакуль не ведаю, які праект буду рабіць. Проста яшчэ яго не прыдумаў. А калі б прыдумаў, можа, і не агучваў бы, каб не сурочыць.

Што да таго, што я нібыта нешта прадбачыў… Некаторыя працы сапраўды былі такімі, што людзі потым здзіўляліся гадам іх стварэння. Напрыклад, карціна была напісаная ў 2010‑м ці 2015-м, а праз дзесяць гадоў станавілася вельмі актуальнай.

Так бывае. Таму што жыццё наша цыклічнае — ад выбараў да выбараў. Шмат што паўтараецца.

Выстава ў Вільні, 2022 год

«НН»: А можаце назваць канкрэтна, пра якія працы гаворка?

СГ: У мяне была выстава ў Гродне, называлася «Восьмы рэгіён». Там на плакаце быў нумарны знак аўтамабіля з васьмёркай. З вясны 2025 года ў Мінску пачалі выдаваць рэгістрацыйныя знакі з лічбай «8» для абазначэння рэгіёну. Можна сказаць, я прадбачыў гэта яшчэ дзесяць гадоў таму.

Гэта была выстава пра ўнутраную эміграцыю. Быў вялікі будынак, дзевяць залаў, і ў кожнай зале — асобны тэматычны праект.

Там было шмат твораў, якія я рабіў яшчэ ў 2010 годзе. Я тады быў у вялікай дэпрэсіі пасля выбараў. І калі паказаў гэтыя працы ў 2020-м, яны аказаліся вельмі актуальнымі. Таму што ўсё паўтарылася — толькі ў значна большым маштабе.

«НН»: Пасля 2020 года беларускіх мастакоў раскідала па розных краінах. Яны пражываюць розны досвед: нехта ў эміграцыі, нехта застаўся ў Беларусі, нехта прыстасоўваецца да сістэмы ці абслугоўвае яе. Як пазбегнуць узаемных крыўдаў? Ці магчыма захоўваць нейкую еднасць з тымі, хто застаўся на такіх пазіцыях? 

СГ: З тымі, хто ў Беларусі і хто па сваіх поглядах блізкі да мяне, адносіны не мяняліся. Я шмат адчуваю падтрымкі ад людзей. І не толькі падтрымкі — шмат хто вельмі перажывае за мяне, і я гэта цаню.

А з тымі, хто проста пераступіў праз сябе і, так бы мовіць, абслугоўвае рэжым, — і раней гэта адчувалася, і асаблівых кантактаў у мяне з імі не было. А цяпер яны настолькі абмежаваныя, што можна сказаць: іх увогуле не існуе.

СГ: Я застаюся аптымістам.

І прынамсі таму я пакуль нічога не раблю, каб канчаткова замацавацца дзесьці па-за Беларуссю. Я ўсё яшчэ спадзяюся ўрэшце вярнуцца дахаты. Гэта адзінае, пра што я цяпер мару.