Вольга Касцюк не пісала 15 гадоў. У 2005 годзе яна ўдзельнічала ў майстар-класе расійскага паэта Сяргея Гандлеўскага, дзе яе паэзія падверглася жорсткай крытыцы, распавяла яна ў інтэрв’ю «Нашай Ніве». Замест гэтага яна апынулася ў Гоа, дзе пазнаёмілася з новазеландцам, які пазней стаў яе мужам. З 2016 года Вольга з сям’ёй жыве ў Аатэароа — так маоры называюць гэтую астраўную дзяржаву ў Ціхім акіяне. Масавыя пратэсты на яе радзіме ў 2020 годзе вярнулі яе да пісьменніцтва.

«Падзеі ў Беларусі не давалі мне спакою, — кажа яна. — І я пачала пісаць гэтыя гісторыі, бо інакш не магла падтрымаць тое, што адбывалася. Я не была ў Беларусі, не магла выйсці на вуліцу». Так з’явіўся яе дэбют у прозе «Дубовые яблочкі», напісаны па-руску і па-беларуску. Кніга выйшла ў 2025 годзе.

У сваім эсэ для dekoder.org у межах  сумеснага праекта з Фондам С. Фішэра «Беларусь — зазіраючы ў будучыню» Вольга Касцюк выпраўляецца на пошукі сваіх каранёў у мясціны, дзе яна вырасла, і асэнсоўвае пачуццё сораму, якое доўга суправаджала яе як дзяўчыну з вёскі, — хоць беларуская культура, можна сказаць, і нарадзілася з вясковага жыцця.

«Вузел надзеі» / © Антаніна Слабодчыкава

Колісь было сорамна гаварыць, што ты з вёскі

Я нарадзілася тут. На вёсцы. На Палессі. Колісь пра гэта было сорамна гаварыць — пра тое, што ты з вёскі. То і дагэтуль некаторыя мае аднакласнікі ў сваіх сацсетках пра месца нараджэння ці пражывання пішуць Столін альбо Пінск, а нехта адважваецца нават на Брэст. Канешне, у прыманні вясковай ідэнтычнасці не вельмі дапамагаў і той факт, што вёска мая была нейкай нязграбнай: не было ў ёй ні лесу, ні ракі, ні возера, людзі гаварылі на вычварнай гаворцы, а традыцыйнай ежай лічыліся крышаны — суп на вадзе з бульбай і смажаным салам. Другія вёскі былі лепшыя: вёска маёй бабулі па маці мела багаты саўгас з садамі і нават вінзаводам, родная вёска маёй бабулі па бацьку ўвогуле была нейкай казачнай кропкай на мапе Гарадзенскай вобласці: там усе размаўлялі па-беларуску, да мястэчка было вельмі блізка, і ў тых краях жыло багата радні, большасць з якой я ніколі не бачыла. Мой Радчыцк здаваўся самай забітай да паўсмерці вёскай, з якой хацелася як мага хутчэй збегчы. Памятаю, як аднойчы ў дзяцінстве я лупіла на вячэру бульбу. Лупіла як дзіця: тоўста адразаючы нажом скурку, і разам з пырэем выкалупваючы аграмадныя па вясковым меркам кавалкі бульбы. Маці, пабачыўшы такія страты, кінула тады: «У горадзе ніхто так бульбу не лупіць!» І я надзвычай спужалася, што менавіта з-за гэтых тоўстых лупін мая мара пра жыццё ў гарадской кватэры з туалетам і гарачай вадой ніколі не збудзецца.

Ва ўніверсітэце ў сваёй групе я была адной з дзвюх адкрытых студэнтак з вёскі. Зараз я ўсведамляю, што, магчыма, сярод маіх аднакурсніц былі і тыя, хто не прызнаваўся ў сваім ганебным вясковым паходжанні, і я іх разумею: быць з вёскі азначала быць ніжэйшым, слабейшым, нават нейкім недалёкім. У канцы 90-х я, безумоўна, саромелася быць з вёскі, але яшчэ больш у той час я саромелася хлусіць, бо баба заўсёды казала, што Бог праўду любіць. Таму, мне здавалася, я павінна толькі аднойчы зрабіць гэты камінг-аўт: «Я — з вёскі!» — і пасля яго ўжо можна будзе жыць звычайнае жыццё. У тыя ж часы я страшэнна гаравала, што не нарадзілася ў горадзе. Чамусьці я захавала ў памяці відэа таго, як пасля адной з трэніровак па баскетболу, нема раўла ў інтэрнацкім душы на два пакоя аб тым, чаго я не нарадзілася ў Менску і чаму мяне бацькі не аддалі ў баскетбол у дзевяць год, як тых, супраць каго я іграла. Гэта быў плач па страчаных магчымасцях: па не выйграных алімпіядах па гісторыі Беларусі, па не купленых джынсах, па не прачытаных кніжках з гарадской бібліятэкі, па не вывучанай англійскай мове, па не з’едзеных пірожных «Бульба».

Мабыць не гонар, а нейкае шчасце за народзіны ў вёсцы з’явілася ў мяне, калі я пасля сканчэння ўніверсітэта збегла ў Маскву, дзе больш за ўсё па беларускай нацыянальнай традыцыі мне хацелася быць нябачнай, адсутнай, нябытнай. Ужо там, на пытанне «Адкуль ты?», я адказвала, што з Беларусі.

— З Менску?

— Не, я з вёскі, са Столінскага раёна, з Радчыцку.

Расейскія суразмоўцы пасля такога адказу замаўкалі, а я радавалася, што ім нічога не вядома ні пра маю вёску, ні пра маё жыццё ў ёй, ні пра гарбузовыя семечкі, што баба сушыла на печы, ні пра свісток, што бацька рабіў з вярбы, калі пасвіў каровы, ні пра сумку з-пад адгазніка, куды я складвала рыбу, што хлопцы сеткай лавілі ў канаве. Я радавалася, што яны не могуць забраць у мяне гэты досвед, маю мову, мае ўспаміны, маю нягеглую вёсачку.

Калі я першы раз праз некалькі год небыцця прыехала ў сваю родную вёску, я ішла з шашы па напалову заасфальтаванай дарозе, па якой у дзяцінстве марыла катацца на роліках. Як у амерыканскіх фільмах у новым тэлевізары Horizont, што маці набыла за маркі, якія Германія выплаціла бабулі за тое, што ў час Другой сусветнай вайны яе вывезлі туды на працу. Але ролікі тады, у 90-х, на вёсцы набыць не было магчымасці. Нават у райцэнтры іх не прадавалі, а потым, калі яны ўжо з’явіліся на базары на стадыёне ў Пінску, грошай ставала толькі на зімні ці вясновы абутак, спартыўны касцюм да школы ды курыныя акарачкі. І вось я ішла па мяккім асфальце і думала: «Якое ж тут нізкае неба!» Тады я вырашыла, што гэта проста я вырасла, з Волечкі стала Ольгой, высокай дзяўчынай, больш відавочнай, прысутнай, існуючай. У мяне была праца і грошы, і нават ролікі. Але ўжо пасля, седзячы ў эміграцыі без права прыезду на магілы, я зразумела, што гэта не неба было нізкім у маёй вёсцы — гэта Бог там быў бліжэй да мяне.

Раптам сталася трэндам паходзіць з беларускай вёскі

Я не ведаю, калі раптам сталася трэндам паходзіць з беларускай вёскі ці хаця б мець вопыт вясковых летніх вакацый у бабулі. Можа, пераломным стаў 2020 год, калі людзі ў беларускіх райцэнтрах выйшлі і, бел-чырвона-белымі, паўсталі паабапал парэпанай дарогі, адрамантаванай летась з нагоды раённых ці абласных «Дажынак». Большасць з гэтых людзей нарадзілася тут, у навакольных вёсках, і, навучыўшыся тонка лупіць бульбу, апынулася ў горадзе. З бабіных і дзедавых долараў ды з заработкаў спярша ў Расеі, а потым у Польшчы, Германіі ці Нарвегіі яны купілі кватэры, абсталявалі іх моднай мэбляю і, ажыццявіўшы мару аб гарачай вадзе ў кране, на генетычным вясковым узроўні зразумелі, што шчасце — гэта нешта большае. Шчасце — гэта тое, аб чым гаварыў дзед, седзячы на слончыку каля грубкі: «Трэбо по спроведлівосці жыті, тоды і помірать не страшно».

Ці, можа, пераломным стаў 2022 год, калі вяскоўцы, нібыта павыходзілі з дрывоцень і клуняў, і сталі адкрыта і нават публічна выказвацца супраць вайны, фатаграфаваць расейскую ваенную тэхніку і рассылаць здымкі па экстрэмісцкіх каналах. Быццам выпуклыя літары «Ніхто не забыты, нічога не забыта» каля школьнай актавай залі, баба на канапе са словамі «Знаю я это іхнее освобожденне!» і заўсёды сур’ёзны Васіль Быкаў на чорна-белай фотакартачцы, раптам адначасова ўсплылі ў памяці народа і з трыбуны каля вясковага клуба па-дзіцячы наіўна прамовілі: «Вайна — гэта дрэнна, вайна — гэта не пра нас».

У гэты самы момант, калі вы чытаеце мой тэкст, мая родная вёска Радчыцк памірае.

Так, аднойчы я прачнулася і, сказаўшы «Я нарадзілася тут і 17 год пражыла на вёсцы», адчула нейкую хвалю павагі і нават зайздрасці, накіраваную на мяне. Урэшце я спазнала на сабе вынік таго, аб чым заўсёды казала маці: «Калі хочаш чагосьці дасягнуць, трэба цяжка працаваць». 

І вось у тую раніцу, падняўшыся вясковай зоркай, я зразумела, пра што насамрэч гаварыла маці: нарэшце капанне бульбы, праца ў парніках, праполванне агародаў сабе і бабе, продаж вішні, суніц, абрыкосаў на базары далі плён. Адрабіўшы на ўсіх вясковых работах, я дасягнула павагі проста за тое, што колісь закідала сена на вышкі. У той жа зорны час я ўпершыню стала сустракацца з беларусамі, якія не ведалі вёскі, у якіх не тое, што бабулі не жылі ў беларускіх вёсках, але нават ніякай радні там не было. Гэтыя беларусы ніколі не пілі малака з-пад каровы, ніколі не спалі на пярыне, не елі таўпеню з грубкі, не кралі кукурузу ў калгасе, у дзесяць год не вучыліся ездзіць на бацькавым матацыкле і ніколі не клялі вясковае жыццё і не марылі аб жыцці ў горадзе. Яны ў гэтым чароўным горадзе нарадзіліся і выраслі. Гэта былі новыя беларусы, якія глядзелі на цябе, вяскоўца, як на прадстаўніка іншай нацыі, са сваёй мовай, культурай і традыцыямі. Для мяне гэта было вельмі дзіўна, бо толькі за дваццаць год, якія я пражыла далёка ад вёскі, Беларусь змянілася і з аграрнай краіны, якую так усхваляюць праўладныя медыя і энцыклапедыі, ператварылася ў вымушана-ўрбаністычную.

Мая вёска памірае

У гэты самы момант, калі вы чытаеце мой тэкст, мая родная вёска Радчыцк памірае. Яе хаты зморшчваюцца, прыпадаюць да зямлі і, калі ніхто з нашчадкаў іх не даглядае, калгасны бульдозер хавае іх целы каля мураванага шкілета фундамента. Калі я была ў Радчыцку апошні раз, я ішла па хатніх могілках і ўспамінала, чыя хата стаяла тут ці там, якога колеру яна была, хто там жыў, ці наведвала я калі гэтую хату. Ужо тады вёска нагадвала мне школьную фотакартачку, зробленую трыццаць год таму, на якую глядзіш і намагаешся ўспомніць імя, а тое і прозвішча аднакласніка, які спісваў у цябе матэматыку, пасля ўзгадваеш, што дзяўчына з першага рада памерла, а хлопец з другога — загінуў, а гэтага забілі па п’янцы. Іх твары размываюцца і знікаюць, як і хаты ў маёй вёсцы. Тады, не пасля наведвання сваёй паміраючай вёскі, а пасля таго, як з-за адсутнасці дзяцей закрылі маю родную беларускамоўную школу, а ў адной з сацсетак я прачытала, як беларус выкарыстоўвае гугл-перакладчык, каб зразумець каментар на беларускай мове, я ўсвядоміла, што адбываецца страшнае: мы страчваем не проста хаты, школы, могілкі, бабаў, — мы страчваем нашу нематэрыяльную культурную спадчыну — вёску.

Мы, вяскоўцы, выраслі на бабіных малітвах. У бацькоўскіх хатах мы маглі есці булкі, не чакаючы надыходу Вялікадня, а вось у бабы мы павінны былі посціць, ісці на ўсяночную хаця б да поўначы, а потым чакаць, калі раніцай баба прыйдзе з царквы і на ўсю хату закрычыць «Хрыстос Васкрэс!» У бабы мы чыталі малітвы перад сняданкам, абедам і вячэраю. Калі ж хто з унукаў пачынаў есці без малітвы, то яго тут жа абзывалі жыдом, і для нас гэта было вельмі абрыдлым не з-за таго, што само слова было нейкім паганым, а з-за таго, што мы не хацелі быць іншымі, мы хацелі быць і заставацца сваімі. У той жа час мы верылі ва ўсе прыкметы і ў тое, што нашыя памерлыя бабы і дзяды могуць спрыяць нам ва ўсіх пачынаннях. У дзяцінстве нас доўга не паказвалі людзям — каб не сурочылі. У маленстве, калі мы, не сціхаючы, плакалі, нас праносілі пад сталом. Мой сябра на пачатку 2000-х служыў у арміі, дзе ў яго на назе з’явілася рожа. Медчастка тады не змагла даць рады, то камандзір адвёз яго да бабкі ў вёску. Тая прачытала малітву, спаліла паклю, а разам з ёй і рожу. Мы ведалі, што нікому нельга расказваць пра тое, куды збіраешся паступаць, бо людзі могуць сурочыць — і ты нікуды не паступіш і застанешся ў сваёй нязграбнай вёсцы назаўсёды. У той жа час на выпускны мой клас заказаў службу ў царкве, і бацюшка кожнаму з нас падарыў імянную іконку — каб шчасціла пры паступленні. Гэты сімбіёз і быў нашай рэлігіяй. Не царква з суворымі правіламі доўгіх юбак і некаляровых хустак, а Бог, які на іконе ў бабінай хаце ў дзень іспытаў маліўся за нас.

Наша вясковае жыццё было цяжкім не толькі з-за фізічнай працы, але і з-за ўвесьчаснага змагання. Бо нават у райцэнтры да цябе, не так адзетага і не з гарадской гаворкай, у большасці ставіліся як да чалавека другаснага сорту, з іншай, ніжэйшай касты. Памятаю, як пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС мяне адправілі па праграме аздараўлення ў Гішпанію. Цэлы самалёт тады быў запоўнены «чарнобыльскімі» дзецьмі, бацькамі большасці з якіх былі раённыя начальнікі. Мы месяц жылі ў Мадрыдзе і на беразе Біскайскага заліва. Кожнаму з нас тады выдалі некаторую суму гішпанскіх грошаў, за якія, па наказу маці хлопца з суседняй вёскі, што крычала яму ў акно ад’язджаючага на Менск аўтобуса, мы павінны былі купляць «вэшчы». Адна з настаўніц, што глядзела за намі, забрала мае грошы і, па маім запыце, набыла цені для маці і некалькі жуек. Штораз, калі я на вёсцы ішла ў краму, маці павучала мяне, каб я не баялася, а проста перад прылаўкам пералічвала грошы. Вось і тады, у Гішпаніі, я іх пералічыла і зразумела, што настаўніца не аддала мне даволі значную рэшту. Не забылася, не памылілася, а проста не аддала, бо яна ведала, што я, дзевяцігадовае дзіцё з забітай вёскі Радчыцк, пабаюся абнародзіць дарослую хлусню. І я пабаялася. 

Таму мы хапаемся за любую магчымасць, намагаемся злавіць сваю папутку і выехаць на ёй на заасфальтаваныя вуліцы райцэнтраў, а то і сталіцы. А атрымаўшы працу, мы працуем так, як гачкавалі буракі ці граблі сена: да цёмна, да мазалёў, да таго, каб суседзі гаварылі між сабой, якія ў Касцюкоў дзеці працавітыя.

Далей я магу доўга разважаць пра тое, як моцны гаспадар Лукашэнка і яго ўлада знішчылі вёску і адабралі ў мноства беларусаў вясковае дзяцінства з сенам, гародам, ягадамі і грыбамі. Але я настолькі прывучаная да вясковага жыцця, калі маці ўвесь час даўбла мне, што «нічога лёгкага ў жыцці не бывае», што «калі хочаш чаго дабіцца, трэба цяжка працаваць» і што «ой, мне аж нешо робіцца, як вы от так тут лежыце без роботы!», што паралельна з маёй абстрактнай актывісцкай і пісьменніцкай дзейнасцю, якую можна разглядаць як доўгатэрміновыя інвестыцыі ў свабодную, дэмакратычную і абавязкова шчаслівую Беларусь, у мяне з’явіўся вельмі канкрэтны план таго, як ажывіць маю беларускую вёску. План гэты нагамі ў бабіных ботах, рассечаных сякераю падчас нарыхтоўкі лучыны, стаіць на падмурках вясковай рэлігіі: на Бога спадзявайся, а сам не лянуйся.

Але ж у вёсцы можна забыцца на імя чалавека, але нельга закапаць у куточкі памяці месца яго пахавання.

У маёй роднай вёсцы адбылося страшнае

У 1863 годзе ў маёй вёсцы Радчыцк ужо месцілася мураваная прыхадская царква Раства Багародзіцы, куды я праз больш чым стагоддзе калі-нікалі хадзіла з бабаю на службу і каля якой на Вялікдзень мой бацька-настаўнік у савецкія часы пільнаваў вучняў і бараніў іх ад народнага опіёма. У тым жа знакамітым годзе ў маёй роднай вёсцы адбылося страшнае: за падтрымку паўстання Кастуся Каліноўскага сяляне забілі кіраўніка мясцовага маёнтка, імя якога яны сцерлі са сваёй памяці, мабыць, каб забыцца на жахлівае злачынства: можа, і было, а можа, і здалося? Дагэтуль невядома, як яны яго забілі: рукамі ці каменнем, задушылі ці закалолі віламі, — але можна смела сказаць, што злосць на кіраўніка маёнтка за яго жаданне свабоды не прайшла ў вяскоўцаў нават пасля таго, як яго скрываўленае (ці?) цела бяздухі ляжала перад імі. Бо пасля забойства адбылася яшчэ больш жудасная падзея: цела кіраўніка, як тое загаворанае на няшчасце і падкінутае на ганак яйцо, зацягнулі на перакрыжаванне, а потым закапалі непадалёку ў полі.

І не паставілі крыжа.

Але ж у вёсцы можна забыцца на імя чалавека, але нельга закапаць у куточкі памяці месца яго пахавання, таму, нават праз стагоддзе мясцовыя хлопцы бегалі да «французскай магілы», якую забойцы ці тыя, хто моўчкі ім супрацьстаяў, назвалі так, каб запомніць пра яе існаванне, бо тады яна будзе не проста магілай мясцовага, а нечым большым, вялікім, як паход Напалеона на Маскву. І вось радчыцкія хлопцы бегалі да французскай магілы, збіралі каля яе пічурыцы, пасвілі кароў і пільнавалі ўночы коней — жылі і помнілі.

Некаторыя радчукі лічаць, што менавіта гэты грэх забойства за жаданне свабоды і пахаванне без адпявання ў царкве і, самае страшнае, адсутнасць крыжа на магіле мясцовага пакутніка, сталі прычынай смерці цэлай вёскі.

Безумоўна, я не ведаю, як зазірнуць у беларускую будучыню, але я ведаю адно: калі нарэшце Беларусь пераломіцца, і ў тарфяную бездань зыдзе сучасная ўлада, месца магілы якой мы забудзем назаўжды, я прыеду ў сваю родную вёску Радчыцк, адкапаю магілу чалавека, што хацеў свабоды майму народу, найму бацюшку, які хрысціў маіх сыноў, і, стоячы на каленях, папрашу прабачэння ў святога пакутніка з іменем Костусь і разам са сваімі вяскоўцамі пастаўлю шасціканцовы крыж на яго беларускай магіле.