У Міжнародны дзень танца паразмаўлялі з беларускай танцоркай Яўгеніяй Рамановіч пра рух, тэатр лялек і творчую прастору для нефармальных мастацтваў, а таксама пра тое, што для яе Беларусь сёння, і чаго не хапае беларусам.
Яўгенія вучылася танцам у Акадэміі мастацтваў, потым выпадкова трапіла на працу ў Гродзенскі тэатр лялек. Веды, атрыманыя ў тэатры, дапамаглі ўладкавацца ў Нью-Ёрку. Зараз Яўгенія з камандай здымае танцавальныя фільмы і марыць пра стварэнне сваёй творчай прасторы, якая дапамагла б злучыць дзве культуры — беларускую і амерыканскую. Таксама Яўгенія ладзіць анлайн майстар-класы па танцах і запрашае на іх усіх ахвотных, прычым для беларусаў у Беларусі заняткі бясплатныя.
Яўгенія Рамановіч. Фота з фільма „The birth”
— Жэня, як ты пачала танчыць?
— Я пачала танчыць вельмі рана — гадоў у 7. Спачатку, памятаю, проста хадзіла на танцы. Мне пашанцавала, я трапіла ў танцавальную студыю «Фолюш-балет», дзе былі вельмі моцныя педагогі, але, як большасць дзяцей, я не ўспрымала танец сур’ёзна. Потым мы пачалі ездзіць на розныя фестывалі, і я адчула, што мне падабаецца такі лад жыцця — танцоўшчыцы-артысткі. Мне тады было гадоў 10. Было вельмі цікава глядзець, як танчаць іншыя, як яны праяўляюць сваю творчасць.
Потым я паступіла ў Акадэмію мастацтваў. І там мяне, напэўна, «дабілі» — цябе ўвесь час прыніжаюць: усё не так, усё дрэнна. І ў нейкі момант ты нібыта апускаешся на дно... Табе ўжо абыякава, што людзі пра цябе думаюць, як яны глядзяць на твае рухі, на твой танец.
І менавіта ў гэты момант пачынаецца нешта важнае. Напэўна, адбываецца пералом — і ты робіш тое, што сапраўды адчуваеш. Нешта сваё, самабытнае, больш арыгінальнае. Бо табе ўжо ў прынцыпе ўсё адно, што пра цябе падумаюць.
Калі я пасля Акадэміі вярнулася ў Гродна, у мяне было шмат няўпэўненасці. Я сябе не любіла, і танец стаў для мяне сапраўдным выратаваннем.
Яўгенія Рмановіч. Фота Вольгі Рабецкай
— Чаму многім людзям цяжка пачаць танцаваць?
— Я заўважыла, што ў Беларусі існуюць пэўныя табу. Напрыклад, хлопцы «не танчаць». Праўда ж? Часта можна пачуць: «Ой, ты ходзіш на танцы — як дзяўчынка».
Ёсць шмат унутраных заціскаў у хлопцаў, бо яны «павінны быць моцнымі», «павінны выглядаць мужна».
Танец непасрэдна звязаны з пачуццём вольнасці, са свабодай. І мне здаецца, у нас гэта сітуацыя, што людзі не танчаць, часткова звязана з грамадствам, а часткова — нават з кліматам. У нас халадней, і гэта нібыта робіць нас больш стрыманымі па сваёй прыродзе.
Вельмі шмат залежыць ад бацькоў, ад выкладчыкаў, ад грамадства. Ты чуеш: «мужчыны не танцуюць», «танцы — гэта несур’ёзна» — і пачынаеш у гэта верыць. І губляеш сувязь са сваім целам.
Бо ў дзяцінстве гэта ёсць ва ўсіх. Дзеці натуральна рухаюцца, танцуюць, скачуць. А потым чалавек становіцца старэйшым — усё больш заціснутым, няўпэўненым.
Мне здаецца, ёсць яшчэ праблема ў нашай сістэме адукацыі, якую я адначасова і люблю, і не люблю. У нас часта «абразаюць крылы»: «Што ты робіш?», «як ты выглядаеш?», «што гэта за рухі?» — вельмі шмат крытыкі.
А ў Амерыцы, наадварот, прынята падтрымліваць чалавека, падкрэсліваць яго моцныя бакі.
Мне здаецца, чалавек па сваёй сутнасці павінен любіць танцаваць. Не абавязкова прафесійна, не для сцэны — проста ўключаць музыку, рухацца, выплёскваць энергію праз цела.
Яўгенія Рмановіч. Фота Вольгі Рабецкай
— Тры словы, што ёсць танец асабіста для цябе?
— Момант... палёт... і, напэўна, адно з нашых любімых слоў — свабода.
— Жэня, ты пэўны час працавала актрысай у Гродзенскім тэатры лялек. Як ты туды трапіла?
— Калі я паступала ў Акадэмію, быў набор толькі на лялечнікаў. Спачатку я засмуцілася, бо мне здавалася, што гэта нешта дзіцячае. Але потым трэба было рыхтавацца да экзаменаў, вучыцца працаваць з прадметам — і я пачала рабіць лялек.
На паступленне я зрабіла вучонага ката. І мне гэта так спадабалася! Гэта было вельмі весела і крута — працаваць з аб’ектамі. І я адчула ў гэтым у добрым сэнсе момант улады: ты кіруеш аб’ектам, маніпулюеш ім, ствараеш нібыта жыццё.
Я паступіла ў Акадэмію мастацтваў на Тэатр лялек. І потым пачала адкрываць для сябе гэтую прафесію і зразумела, якая яна класная. Вучыцца было вельмі цікава.
Лялечнікі — гэта каманда. Мне больш падабаецца калектыўнае мастацтва, калі розныя часткі — ідэі, людзі — злучаюцца і ўвасабляюцца ў агульнай працы.
Мне цяпер і кіно становіцца цікавым, бо там таксама каманда: нехта здымае, нехта мантуе, акцёры, святло, музыка — усё злучаецца.
Карацей, Тэатр лялек мне трапіўся выпадкова. Але я ні разу не пашкадавала, што так атрымалася. Пасля заканчэння Акадэміі мастацтваў я паехала працаваць у Гродзенскі тэатр лялек.
Дарэчы, менавіта дзякуючы ведам у сферы тэатра лялек я трапіла ў Нью-Ёрк.
Яўгенія Рамановіч падчас працы над фільмам “Age is just a number”. Фота: Jenna Cable
— У Нью-Ёрк? Раскажы, як гэта адбылося.
— У Пецярбургу я прымала ўдзел у адной творчай лабараторыі фігуратыўнага тэатра. Там я працавала з вельмі крутымі выкладчыкамі з Італіі, Эдынбурга, Англіі, Францыі — гэта былі найлепшыя майстры.
Кожны з іх спецыялізаваўся на сваёй тэхніцы: нехта працаваў з ценем, нехта ствараў лялек з крафтавай паперы. Я асвоіла гэтыя тэхнікі.
І калі была на адным кастынгу, я паказала іх харэографу. Яна сказала: «О, ты можаш дапамагчы — навучыць танцораў працаваць з лялькамі, з крафтавай паперай».
І менавіта дзякуючы ведам у тэатры лялек я трапіла ў праект. Бо добрых танцораў было шмат, а я, акрамя танца, валодала яшчэ і лялечным майстэрствам — і выбралі мяне.
Так я і апынулася ў Нью-Ёрку.
— Раскажы пра свой досвед у Нью-Ёрку: што ён даў твайму танцу?
— Нью-Ёрк прынёс у мой танец вельмі шмат новага.
Калі я прыехала, я адчула сябе вельмі маленькай. У Беларусі ў нас невялікая супольнасць: усе адно аднаго ведаюць, і ты адчуваеш сябе значнай — што ты нешта ўмееш, нешта робіш.
А калі ты прыязджаеш у Нью-Ёрк — разумееш: ваў, колькі тут моцных танцораў. Я адчула, як шмат яшчэ трэба вучыцца, колькі ўсяго існуе ў свеце танца.
І сама ідэя таго, што Нью-Ёрк, Амерыка — гэта радзіма многіх напрамкаў: джаз, хіп-хоп, брэйкінг, вакінг, попінг... І калі ты трапляеш у гэта асяроддзе — гэта захапляе.
Часам мне нават хацелася не танцаваць, а проста глядзець, як танцуюць іншыя. І гэта вельмі важна — не толькі танцаваць, але і назіраць, атрымліваць ад гэтага задавальненне. Гэта частка твайго развіцця як танцора.
Дарэчы, у Беларусі мяне амаль не цікавілі вулічныя стылі. А тут я пачала іх практыкаваць.
Яшчэ адна вялікая розніца: у нас трэніроўкі адбываюцца ў залах з люстэркамі. А ў Нью-Ёрку танцоры «трэніруюцца» на вечарынках.
Яны прыносяць з сабой зменны абутак, вопратку — і проста танцуюць. Гэта цэлая культура, свая эстэтыка.
Калі я ў гэта трапіла, я была ў поўным захапленні. Гэта нібыта дало мне новы подых. У Беларусі мне ўжо крыху не хапала паветра, а тут адкрыўся новы свет: новыя людзі, новыя ідэі, танцоры з усяго свету.
Потым я пачала знаёміцца з людзьмі — і мы разам пачалі рабіць розныя праекты.
— Чым ты займаешся зараз? Раскажы пра сваю дзейнасць і планы.
— Мы зрабілі адзін танцавальны фільм пра нараджэнне, пра жаноцкасць. Ён называецца «The Birth». Гэта фільм пра тое, як жанчына адчувае, што яна цяжарная, як яна змяняецца. Мы спрабавалі перадаць гэтыя станы праз рух, праз танец.
Фота з фільма „The birth”
Не так даўно выйшаў яшчэ адзін фільм пра чалавека ў вялікім горадзе, яго пачуцці, жыццё, змаганні, пошук сябе. Усё гэта выражана праз танец. Фільм называецца «Age is just a number» рэжысёркі Jumana Radi. Плануецца паказваць гэты фільм на фестывалях.
Зараз мы шмат працуем з відэа — разам з камандай ствараем кінатанец. Гэта такі напрамак, дзе танец у відэа фарміруе гісторыю. Мне вельмі цікава, я б сказала, што гэта адзін з маіх асноўных кірункаў дзейнасці зараз.
Я — частка каманды «Neta-Kinetics». Таксама працую з іншымі танцорамі над рознымі праектамі.
Нядаўна, напрыклад, па замове аднаго рэжысёра мы зрабілі танцавальны тэатр ценяў, дзе выкарысталі элементы Купалля — укаранілі наш этнічны абрад у культуру Нью-Ёрка.
Акрамя гэтага, я цяпер выкладаю — вяду свае анлайн-класы, куды запрашаю ўсіх ахвотных. Для беларусаў, якія знаходзяцца ў Беларусі, я праводжу іх бясплатна, бо разумею, што не ўсе могуць сабе дазволіць аплаціць клас па танцу.
Я вельмі хачу развіваць міжнародныя анлайн-класы, дзе людзі з розных краін могуць сустракацца. Мне здаецца, гэта значна цікавей, чым проста размаўляць — гэта магчымасць сапраўднага абмену.
Яшчэ я вяду заняткі для дзяцей. І тут для мяне самы цікавы выклік — як перадаць танец самым маленькім, якія яшчэ нават не ўмеюць хадзіць. І вось што цікава: я часта выкарыстоўваю брэйкінг, бо для дзяцей 2-4 гадоў гэта адзін з найлепшых стыляў.
— Жэня, што для цябе цяпер Беларусь сёння?
— У мяне заўсёды была праблема, з самага дзяцінства, з нацыянальнасцю, бо я з Гродна — шматкультурнага горада. Там заўсёды былі палякі, літоўцы, шмат яўрэяў, і, адпаведна, у мяне паняцце Беларусі заўсёды было трохі размытае.
Я ніколі не адчувала сябе беларускай. Чамусьці, не ведаю чаму. Я перш за ўсё асацыявала сябе са светам. Мне здавалася, што межаў не існуе, што гэта ўсё прыдумана, што гэта ўсё створана, і што свет адкрыты, і мы ўсе нібыта адно.
У мяне заўсёды была сувязь з маім горадам, з маёй сям’ёй і з маёй супольнасцю — і гэта і была для мяне Беларусь. Але калі я прыехала ў Нью-Ёрк, я ўсвядоміла, наколькі ў нас, беларусаў, ёсць нешта асаблівае. І мы недзе там, у глыбіні-глыбіні, мы адчуваем адно аднаго.
Я ўсім тут расказваю, якія творчыя пратэсты ў нас людзі прыдумляюць. Не проста, як ва ўсіх, выйсці з транспарантамі — гэта дробязь, гэта лёгка зрабіць. А такое геніяльнае вынаходніцтва: калі была гэтая гісторыя з апладысментамі, калі быў пратэст — людзі выходзілі і пляскалі ў далоні на плошчы. І цяжка было да гэтага прычапіцца — настолькі гэта мірна, настолькі геніяльна было і так усіх аб’ядноўвала, што гэта неверагодна, і толькі беларусы маглі такое прыдумаць.
Або апранаць белыя сукенкі. Я захаплялася крэатыўнасцю беларусаў, як яны знаходзяць выхад у гэтай сітуацыі: надзець белае, аб’яднацца, абазначыць сябе сімваламі. Вось гэта і ёсць мастацтва — калі ты гаворыш не наўпрост, а выкарыстоўваеш сімвалы, і калі гэта ўсе разумеюць, усе бачаць і адчуваюць, і ўсе злучаныя — гэта, мне здаецца, найвышэйшы ўзровень.
Мяркую, наша сіла — у гэтай іроніі, у гэтай жывучасці, у гэтай гнуткасці, мы як вада — мы ўсюды.
Калі я прыехала ў Нью-Ёрк пасля Беларусі, я такая: «Ха, мне ў Нью-Ёрк? Ды я ў Беларусі жыла — мне Нью-Ёрк увогуле не страшны». Я падумала: тут я дакладна выжыву, я ў Беларусі выжывала і заставалася сабой.
А ў Нью-Ёрку тым больш выжыву і застануся сабой, і сваю каштоўнасць, і сваю душу, як кажуць, не страчу. Беларусь дала вельмі шмат сілы, дала вельмі шмат загартоўкі, дала мне разуменне, хто я, і дала мне каштоўнасці, якія мяне нідзе не зламаюць. Вось гэта і ёсць для мяне сёння Беларусь.
Фота з фільма Age just a number. Фатограф — Jumana Radi
— Жэня, у Гродна ў цябе была ўласная творчая прастора. Раскажы, як яна паўстала?
— Я працавала ў Гродзенскім тэатры лялек і была часткай танцавальнай кампаніі «Пачатак», і ў нейкі момант у нас наступіў заняпад, у тэатры таксама станавілася цесна, і тады мой тата кажа: «Чаму ты не хочаш рабіць уласны праект? Ты павінна ўзяць на сябе адказнасць, быць лідарам».
А я гэтага вельмі баялася, бо, ведаеш, калі некалькі чалавек — мы нібыта разам дзелім гэтую адказнасць, а так усё на табе. І гэта складана, але я такая: «Ну, окей, трэба паспрабаваць, бо мне ўжо трэба кудысьці рухацца. І я вырашыла: добра, усё, я раблю праект. Так паўстала творчая прастора «Дом 46».
— Як выглядаў «Дом 46»? Якая была яго асноўная мэта?
— Канцэпцыя праекта была ў тым, каб даць людзям у Беларусі, у Гродна, маленькім супольнасцям, якія не могуць знайсці сабе, скажам так, дом, даць ім прастору. Такім непапулярным напрамкам, напрыклад, як хаус-дэнс, бо хаус-дэнс тады амаль ніхто не танчыў.
У нас праводзіліся класы па дыджэінгу — у Гродна тады ніхто не вёў дыджэінг. Потым брэйкінг, капаэйра, якой я сама займалася, і гэта было такое незразумелае мастацтва, усе думалі, што гэта секта. І кантактная імправізацыя таксама лічылася нечым дзіўным, бо «яны дакранаюцца адно да аднаго», танцуюць басанож — усе такія нетрадыцыйныя рэчы. Мы хацелі даць ім прастору, даць ім магчымасць рэалізаваць свой патэнцыял і раскрыцца.
Творчая прастора "Дом 46"
І таксама, паколькі мне ўсё было цікава — і танец, і тэатр, і музыка — мы хацелі мультыдысцыплінарную прастору, дзе абавязкова будуць розныя івэнты. Гэта значыць, напрыклад, калі ты ходзіш туды на танцы, ты прывыкаеш туды хадзіць, але ў той жа час бачыш, што там спектакль, і ты прыйдзеш, бо давяраеш гэтай прасторы. Такім чынам нашы наведвальнікі развіваліся асабіста, бо прыходзілі ў «свой» дом і ўдзельнічалі ў розных імпрэзах.
Разам з тым адчувалася, што ў Беларусі станавілася ўсё больш складана працаваць, палітычная сітуацыя была няпростай, і ўвесь час трэба было выкручвацца, каб праводзіць нейкія праекты і імпрэзы. Я выехала на лета ў Нью-Ёрк з адным творчым праектам і засталася ў гэтым горадзе.
Такім чынам творчая прастора «Дом 46» перастала існаваць. Вядома, ён па-ранейшаму дом 46 на вуліцы Лялевеля ў Гродна, але ўжо не той, не мой «Дом 46», ён проста захаваў назву, але гэта ўжо не наш дух, не дух нашай сям’і.
Творчая прастора "Дом 46"
— Калі б ты магла адкрыць новую творчую прастору сёння — якой бы яна была?
— Прасторы «Дом 46» цяпер няма, але ёсць тое, што я хачу зрабіць, і я ўжо пачала над гэтым працаваць у Нью-Ёрку, калі стала рабіць праекты паміж гарадамі, бо ўся гэта анлайн-сістэма таксама можа існаваць і прасоўваць беларускае мастацтва ў Нью-Ёрку або нью-ёркскае мастацтва ў Беларусі.
Мне здаецца, я затрымалася ў Нью-Ёрку проста таму, што хацела вывучыць тут культуру і потым неяк злучыць дзве культуры, бо я адчувала, што ў нас, у беларусаў, ёсць нешта такое, чаго няма ні ў каго ў свеце, і ў той жа час тут, у Нью-Ёрку, ёсць тое, чаго нам не хапае — свабода, раскаванасць і нейкая абыякавасць, нават дзёрзкасць.
Дзёрзкасці беларусам не хапае, я так лічу.
У Амерыцы ёсць такая ўпэўненасць: кажуць «я танцор, я актор, я музыкант, я ўсё ўмею», у нас так не прынята, у нас пра сябе не кажуць.
І вось я хацела б злучыць дзве культуры, знайсці нейкі баланс — мне здаецца, гэта і ёсць маё прадвызначэнне. Бо я люблю тое, што ёсць у беларусаў, і люблю тое, чаму навучылася ў Нью-Ёрку, і люблю нью-ёркцаў. І нешта паміж гэтым трэба рабіць.
І ў мяне была ідэя, што «Дом 46» можа быць усюды, бо «Дом 46» — гэта можа быць на любой вуліцы, любы дом 46 можа быць «Домам 46». Напрыклад, Нью-Ёрк, авеню 46 — гэта таксама можа быць «Дом 46», творчая прастора.
Таму можна рабіць нават філіялы, бо, мне здаецца, галоўнае ў «Доме 46» — не сам будынак, а ідэя, што ў нас ёсць выразнае разуменне, што мы хочам, які мэсэдж мы нясём, і што гэты мэсэдж можа быць актуальны ў любой краіне.
Наста Пабягунская, Budzma.org
Фотаздымкі прадастаўлены гераіняй публікацыі
Калі вы працуеце ў Літве, вы можаце падтрымаць «Будзьма беларусамі!», пералічыўшы нам 1,2% ад сваіх падаткаў. Вам уласна гэта не будзе каштаваць анічога.
