«У Беларусі зноў узяліся за кнігі, і гэта спачатку паставіла мяне ў тупік.

Гэта гучыць амаль анекдатычна. У краіне, дзе ёсць значна больш крытычныя рэчы — эканоміка, палітыка, ды хоць бы вясновыя паводкі — раптам вырашаюць змагацца з кнігамі. Ой, ды якую логіку можна шукаць у гэтым усім, але я не здаюся і ўсё яшчэ шукаю. А пакуль яны ваююць з выдавецтвамі, з тэкстамі, з гісторыямі. З тым, што, здавалася б, увогуле не ўмее крычаць. Але, відаць, у гэтым і справа». Марыя Грыц разважае пра ўладу кнігі і распавядае, у якія кнігі закахалася пасля 2020 года.

Калі я прачытала навіну, што ў Беларусі ўзяліся за кніжныя выдавецтвы — у мяне перахапіла дыханне. Не адразу нават ад страху, хутчэй ад ступару. Гэта не ўкладвалася ў галаве. 

Я доўга не магла гэта асэнсаваць. А потым уключылася мая звыклая рэакцыя: калі баліць — трэба думаць, што рабіць, і рабіць, пакуль хоць трошку не адпусціць.
Але чаму так востра я рэагую на такую гісторыю? І тут я раптам зразумела: у мяне з кнігамі вельмі асабістыя адносіны.

Кніга, якая перакуліла мой свет

Твор, які калісьці перакуліў мой свет, — гэта «Ладдзя роспачы» Караткевіча. Памятаю, як не хацелася брацца за яго ўжо праз адну толькі назву. «Роспач» — гэта ж з той самай школьнай беларускай літаратуры, дзе героі і гераіні бясконца пакутуюць, гаруюць і не ўсе дажываюць да канца.

А потым нешта здарылася.

Нібыта да мяне дакранулася нейкая магутная сіла. Нібыта расплюшчыліся вочы. Я ўпершыню ўбачыла героя, якім хочацца захапляцца. Якім хочацца быць, калі вырасцеш.

Не таго, хто таўчэ багну да млоснасці. А таго, хто здольны абдурыць смерць. Жыць. Дыхаць на поўныя грудзі.

Ілюстрацыя з кнігі «Ладдзя Роспачы». Фота: bellit.info

Я ведаю «Ладдзю» амаль на памяць, бо столькі разоў вярталася да яе ў няпростыя часы, што яна стала для мяне асобаўтваральнай, а не проста ўзорам удалай літаратуры.

Улада кніг — мастацкі вымысел ці праўда?

І, напэўна, менавіта тады ў мяне ўпершыню з’явілася падазрэнне: а раптам у кніг сапраўды ёсць нейкая ўлада? Не такая вобразная, а прама сапраўдная, як у міфалагічных расповедах, калі ты да яе дакранаешся, і нават састаў крыві мяняецца!

Раней мне здавалася абсурдам, калі я чытала пра цэнзуру ў Расейскай імперыі ці ў СССР, гэта выглядала як нейкі мастацкі вымысел. Ну праўда: не так шмат людзей чытаюць. З іх — яшчэ меней чытаюць складаныя творы. І ўжо зусім нямногія робяць з гэтага высновы, здольныя нешта змяніць.

Навошта тады марнаваць столькі высілкаў і рэсурсаў? Здавалася — проста тупасць і шаленства сістэмы.

Калі ў 2020 годзе ў мяне на Акрэсціна забралі кнігу Бахарэвіча. І я памятаю, як глядзела на руку чалавека, які яе забраў. Сапраўды глядзела — ці не пакрыецца яна пупыркамі, ці не прасякне яго прамень нейкага разумення, ці не ператворыцца ягонае атручанае злосцю цела ў попел.

Вядома, нічога такога не адбылося. Але на долю секунды ў мяне з’явілася вар’яцкае адчуванне, што раптам ад фізічнага кантакту нешта зрушыцца. Эх, не, толькі калі прыкласці мазгі і высілкі, а гэта супермалаверагодна ў тым выпадку.

Ён проста кінуў кнігу за дзверы камеры.

Але пытанне засталося: можа, яны ведаюць пра кнігі нешта такое, чаго я так і не саспела зразумець?

Я закахалася ў іншыя кнігі

Пасля 2020 года я амаль не чытаю сюжэтных кніг. Мне складана спачуваць прыдуманым людзям, калі на вачах нон-стопам разварочваюцца рэальныя, неймаверныя драмы.

Затое я закахалася ў іншыя кнігі.

Па свеце са мной вандруе першае выданне «Літоўскай гаспадыні». Я яе абажаю. Гэта не проста збор парадаў, а апісанне жыцця. Як чысціць срэбра, як рабіць духмяны цукар, як аберагчы кароў ад паразітаў.

Кніга «Літоўская гаспадыня»

Не пра вайну, страты, пакуты, пошукі будучыні ў раскіданым гняздзе і бясконцыя стаянні на ростанях ці пра трагічную смерць. Яна пра тое, як жыць, пра побыт простых людзей.

Во, напрыклад, яблычны сыр я пачала варыць дзякуючы гэтай кнізе.

Раз на год я гартаю «(Не)расстраляных», па неабходнасці правяраю, ці не забылася я на нешта ў беларускіх строях, сонніку і іншае.

Сапраўдныя скарбы, хоць і вельмі спецыфічныя

Калі ў мяне пытаюць, што мне перадаць з радзімы, я заўсёды прашу кнігі. Мне падаецца, што так я магу назапасіць і захаваць частачку чагосьці вельмі істотнага. Апошняй да мяне даехала кніга пра Драздовіча. Я яе чытала і разглядала цэлую ноч — як у дзяцінстве.

І вось цяпер, калі «ўзяліся за выдавецтвы», я раптам зразумела яшчэ адну рэч. Я проста пачала купляць больш кніг. Нават тых, якія не буду чытаць.

У мяне ляжыць «Bloodlands». Я ведаю, што не змагу яе прачытаць. Яна нават выглядае так, што вырве апошняе з грудзей. Але мне важна, каб яна ў мяне была.

Хай сабе як сабака на сене — гэта ўжо не пра чытанне, а пра валоданне. Пра права мець і пра магчымасць у любы момант узяць з палічкі, нават калі такі момант і не настане. Напэўна, гэта японцы называюць цундоку, але тут не пра проста назавашванне, а пра сапраўдныя скарбы, хоць і вельмі спецыфічныя.

Калі раптам кватэру, дзе я жыву, прыйдуць рабаваць, то галоўнае ў мяне не скрадуць. Бо маё галоўнае шараговаму чалавеку не вельмі і патрэбна.

Мая дачка пакуль не любіць кнігі. Адзінае, на што яна згаджаецца, — каб я чытала ёй перад сном. І я падазраю, што часам яна робіць гэта проста, каб адцягнуць момант, калі трэба засынаць.

Мы цяпер ідзем да Адзінокай гары разам з Більбо і гномамі. Ёй яшчэ складана. Але мне важна іншае: я перадаю ёй гісторыю, якая калісьці моцна на мяне паўплывала і навучыла мяне штукам, карысным і ў дарослым жыцці.

А можа, у гэтым і ёсць адказ: кнігі — гэта не пра колькасць чытачоў. І нават не пра разуменне.

Для мяне кнігі — гэта пра тое, што нешта застанецца, перадасца. Што нейкая думка, нейкая сіла, нейкая свабода ўсё ж прарасце — нават калі яе спрабуюць закапаць.

Можа, менавіта таму іх і баяцца, а я купляю ў бясконцым цундоку.

Марыя Грыц, Budzma.org

*Меркаванне аўтараў рубрыкі «Калумністыка» можа не супадаць з меркаваннем рэдакцыі. Калі вы таксама хацелі б выказацца па актуальнай для Беларусі тэме, пішыце нам на razam@budzma.org