Марыя Грыц разважае пра дабрабыт, годнасць і права марыць і мець больш.

Марыя Грыц. Фота з асабістага архіва

Гісторыі нашых бабуль

Памятаеце гісторыі бабуль, як яны ішлі ў школу праз поле, праз лес з ваўкамі, пераходзілі рэчкі па крохкім лёдзе зімой, абы вучыцца? Калі я слухала падобныя аповеды, мяне разбіралі дрыжыкі. Не ад захаплення, а ад жаху. Мне хацелася перадаць у мінулае сваёй бабулі цёплыя боты і рукавічкі, цукеркі і лялек. Бо ў мяне гэта ўсё было. І ў яе было, але не тады, калі яна была маленькая.

Звычайна бабуля заканчвала гэтыя гісторыі філасофскім: «Дзеткі, цяпер так добра жыць. Столькі ўсяго ёсць. Вы такія шчаслівыя».

І вось тут пачыналася нешта дзіўнае. Бо я не адчувала сябе шчаслівай толькі таму, што ў мяне былі боты і да школы можна даехаць на аўтобусе.

Мне хацелася мульцікаў не раз на тыдзень, а калі заўгодна. Мне не хацелася палоць агарод на канікулах — хацелася гуляць з сябрамі і катацца на ровары. Я жыла ў сваім часе, са сваімі нязручнасцямі. І яны былі для мяне сапраўднымі, хаця і не параўнальнымі з бабулінымі.

Памятаю, як мы з мамай пайшлі абіраць мне боты, калі я ўжо вучылася ва ўніверсітэце. Яна раіла батфорты, а я іх дужа не хацела. І мама шкадавала, што ў сваёй маладосці не магла іх сабе дазволіць, а цяпер, маўляў, ужо позна. Яе гісторыі пра юнацтва гучалі як прыгода. А мне ў іх чулася нешта горкае.

Усё змянілася, і адначасова не змянілася нічога

Мяркую, калі я цяпер пачну распавядаць сваёй дачцэ, як ездзіла да цёці пагуляць у старэнькі камп’ютар, запускаючы Warcraft, які завісаў пасля чацвёртага ўзроўню, яна таксама будзе мне спачуваць. А для мяне гэта была неймаверная прыгода — расцягваць гульню, не ісці па сюжэце, каб яшчэ трошкі пабыць у тым іншасвеце. Як я плакала над першым мабільным тэлефонам, які ўраніла, нібыта ад гэтага залежала маё жыццё, хаця за яго мяне нават не сварылі.

А цяпер у маёй дачкі — уласны ноўтбук, мульцікі па запыце, гульні, планы на падарожжа ў Японію. Яна шчыра здзіўляецца, што я ні разу не была ані там, ані ў Новай Зеландыі.

Як імкліва ўсё змянілася.
І як пры гэтым — не змянілася анічога.

Бо як бабуля распавядала пра галодных уцекачоў ад вайны, так і цяпер ёсць і вайна, і ўцекачы. Як тады былі страх, катаванні і пакуты, так і цяпер яно існуе ў розных формах. Як тады людзі казалі «абы не было вайны», так і цяпер гэтае заклінанне вісіць у паветры.

Праблема пачынаецца там, дзе памяць пра цяжкае мінулае становіцца аргументам супраць сучасных амбіцый.

Удзячнасць не павінна азначаць самаабмежаванне

Я пішу гэты тэкст у джынсах, пра якія мая бабуля нават не марыла. Але гэтая пабытовая ўтульнасць не мае дачынення ні да «моцнай рукі», ні да «добрага гаспадара». Яна прыйшла разам з цывілізацыйнымі зменамі, тэхналогіямі, адкрытымі межамі — і змаганнем за іх.

Памятаю, як дзве бабулі на лаўцы ў маім раёне абмяркоўвалі, за каго будуць галасаваць. Адна казала, што будзе за Лукашэнку, бо «ён жа нам прыпынак новы паставіў». І мне тады так моцна запахла чаркай-шкваркай і гэтым вечным «абы не было вайны», што я адвярнулася.

Бо ў гэтай логіцы ёсць небяспечная пастка. Пакуты мінулых пакаленняў ператвараюцца ў маральны аргумент: маўляў, вам і так добра, не скардзіцеся, не патрабуйце больш.

Нам прапануюць жыць у пастаянным параўнанні. «Вам і так добра». «Раней людзі і гэтага не мелі». «Будзьце ўдзячныя».

Але ўдзячнасць не павінна азначаць самаабмежаванне.

Нашыя бабулі ішлі праз ваўкоў па лёдзе не дзеля таго, каб мы жылі сціплей. Нашы маці выжывалі ў «ліхія 90-я» не дзеля таго, каб нам было няёмка марыць пра Японію. Пакаленні да нас змагаліся не за тое, каб мы паўтаралі іх абмежаванні, а каб іх не мелі. І мне не хочацца жыць з пастаянным «ім было цяжэй». Бо гэтае «цяжэй» лёгка ператвараецца ў падставу нічога не змяняць. 

Я не хачу шкадаваць за ўсіх, хто не мог. Я хачу жыць так, каб ім не было шкада мяне.

Я не хачу шкадаваць за ўсіх, хто не мог. Я хачу жыць так, каб ім не было шкада мяне. Малюнак Андруся Такінданга

Тонкая мяжа

Сёння, пачаўшы жыццё нанова ў новым месцы, я сядзела ў распранальні спортзалы і думала, што гэтага ўсяго мне недастаткова. Новыя рушнікі, душ, абанемент, мірнае неба.

І раптам — брудныя боты амаль у душавой. Дзяўчаты прайшліся па вулічнай слоце і ўвайшлі ў распраналку так, нібыта ніхто пасля іх не будзе стаяць там басанож.

І ў мяне ўнутры нешта шчоўкнула.

Бо вось яна — тонкая мяжа. Можна сядзець і думаць: «Дзякуй, што хоць гэта ёсць». А можна сказаць: «Стоп, так не працуе».

Нам далі больш магчымасцяў. Але дастатак без годнасці — гэта не прагрэс, а проста лепш упакаваная галеча.

Марыя Грыц, Budzma.org

*Меркаванне аўтараў рубрыкі «Калумністыка» можа не супадаць з меркаваннем рэдакцыі. Калі вы таксама хацелі б выказацца па актуальнай для Беларусі тэме, пішыце нам на razam@budzma.org