У 1562 годзе ў Нясвіжы быў выдадзены «Катэхізіс» Сымона Буднага — першая кніга, надрукаваная на тэрыторыі сучаснай Беларусі на старабеларускай мове, якая магла змяніць ход беларускай гісторыі. Аднак замест магутнай хвалі нацыянальнага кнігадрукавання гэтая ініцыятыва хутка згасла, піша «Наша Ніва». Чаму так сталася? Адказ крыецца ў драматычным супрацьстаянні двух інтэлектуалаў — пратэстанта-рэфарматара Сымона Буднага і праваслаўнага манаха-ўцекача з Масквы, старца Арцемія.

Помнік Сымону Буднаму ў Нясвіжы і выдадзены ў гэтым горадзе ягоны «Катэхізіс». Фота: Wikimedia Commons / калаж «Наша Нівы»

У сярэдзіне XVI стагоддзя Вялікае Княства Літоўскае было ахопленае ідэямі Рэфармацыі. Магутны магнат Мікалай Радзівіл Чорны, прыняўшы кальвінізм, актыўна спрыяў распаўсюджванню новай веры. Менавіта пад яго пратэкцыяй у 1562 годзе ў Нясвіжы была заснавана друкарня. Яе стваральнікамі сталі мясцовы аканом Мацей Кавячынскі, прапаведнік Лаўрэн Крышкоўскі і, вядома, Сымон Будны — выбітны гуманіст, філосаф і тэолаг.

Будны, які быў ідэйным натхняльнікам праекта, меў амбіцыйную мэту: данесці слова Божае да простага народа на зразумелай мове. Першым плёнам стаў знакаміты «Катэхізіс» (1562) — кніга пытанняў і адказаў пра хрысціянскую веру.

Следам выйшаў трактат «Пра апраўданне грэшнага чалавека перад Богам». Гэта былі першыя выданні кірыліцай на тэрыторыі Беларусі, прызначаныя для шырокага кола праваслаўных вернікаў ВКЛ, якіх Будны спадзяваўся схіліць на бок пратэстантызму.

Маскоўскі апанент

Аднак планы Буднага натыкнуліся на нечаканую і магутную перашкоду. У гэты ж час у ВКЛ апынуўся старац Арцемій — былы ігумен Троіца-Сергіевага манастыра пад Масквой.

У Расіі Арцемій належаў да плыні неасцяжальнікаў, выступаў супраць царкоўнага землеўладання і крытыкаваў заганы духавенства, за што быў абвінавачаны ў ерасі і сасланы ў Салавецкі манастыр.

Адтуль яму ўдалося ўцячы ў Літву, дзе ён знайшоў прытулак у Слуцку пры двары князя Юрыя Алелькавіча.

Нягледзячы на свой статус дысідэнта ў Маскве, у ВКЛ Арцемій стаў заўзятым абаронцам праваслаўя. Ён разгарнуў актыўную палеміку супраць каталікоў і пратэстантаў, стаўшы адным з самых аўтарытэтных праваслаўных публіцыстаў свайго часу.

Сутыкненне інтэлектуалаў

Шляхі Буднага і Арцемія перасекліся. Будны, спрабуючы пашырыць уплыў сваіх ідэй, уступіў у перапіску і палеміку са старцам. Арцемій адказваў жорстка і бескампрамісна. Ён напісаў 9 пасланняў супраць рэфармацыйнага руху, у якіх крытыкаваў заходнюю «мудрасць» і схаластыку, супрацьпастаўляючы ім праваслаўную духоўнасць і аскетызм.

Арцемій абвінавачваў пратэстантаў у тым, што іх вучэнне ідзе «ад чэрава», у той час як праваслаўе — «ад душы». Ён заклікаў не шукаць «вышэйшых» ведаў і не спадзявацца на розум, а трымацца традыцыі і містычнага вопыту.

Яго аўтарытэт сярод праваслаўнай шляхты і простых вернікаў быў велізарны. Сучаснікі пісалі, што ён «многіх адвярнуў ад ерасі арыянскай і лютэранскай».

Паражэнне беларускай справы

Супраціў, арганізаваны Арцеміем, аказаўся настолькі моцным, што стаў адной з прычын згортвання кірылічнага кнігадрукавання ў Нясвіжы. У лісце да швейцарскага тэолага Генрыха Булінгера Сымон Будны з горыччу прызнаваў: «Вашыя... довады разбіваюцца».

Пратэстанты зразумелі, што весці вайну на два франты — супраць каталікоў і супраць праваслаўных, ды яшчэ з такімі моцнымі апанентамі, як Арцемій, — бесперспектыўна. Яны вырашылі змяніць тактыку.

Тытульны аркуш Нясвіжскай Бібліі, выдадзенай у 1570–1572 гг. на польскай мове ў перакладзе Сымона Буднага

Выданне кніг на старабеларускай мове для праваслаўных спынілася. Друкарня перайшла на выпуск літаратуры на польскай і лацінскай мовах, засяродзіўшыся на крытыцы каталіцызму і дыскусіях унутры пратэстанцкага лагера.

Гэтае рашэнне мела далёкасяжныя наступствы. Беларуская мова страціла шанец замацавацца як мова рэлігійнай і інтэлектуальнай палемікі, саступіўшы месца польскай.

Арцемій, які быў вымушаны бегчы з Масквы, парадаксальным чынам адыграў ролю кансерватара, які затармазіў развіццё рэфармацыйнага руху і нацыянальнага кнігадрукавання ў ВКЛ, абараняючы традыцыйнае праваслаўе ад «лацінскай і лютэранскай ерасі».