Пра «Гандураскі сэрыял», гумар, які ратуе, ды раскошнае жыццё, «Салідарнасці» распавёў бард і пісьменнік Зьміцер Бартосік.

Фота прадастаўленыя суразмоўцам «Салідарнасці»

— Зьміцер, хутка спаўняецца 30 год вашаму палітычнаму памфлету «Гандураскі сэрыял» пра Дона Лукаса. Вы прыдумалі яго ўвесну 96-га, «можа, на паўгады», — бо восенню ж дакладна ўсё зменіцца. Але ж вось, як вы пелі, «усё вастрэйшае становіцца кіно...»

Ці здаецца вам сёння, як шмат каму з беларусаў, што «Гандураскі сэрыял» вечны?

— Ну, зараз мы ўсе сталі крыху разумнейшыя. Вечнага нічога не бывае, але што надоўга — ну так.

Калі браць проста халоднымі мазгамі, то Беларусь сёння — гэта расейскі сатэліт. Уладзімір Уладзіміравіч збіраецца тырчаць да 2036-га мінімум. А там як здароўе дазволіць. Так што да 2036-га трэба нам неяк...

— Пратрымацца.

— Не ва ўсіх атрымаецца. Не хочацца нікога зараджаць сваім песімізмам. Але ж для кагосьці гэта, можа, нават аптымізм.

— З гэтага памфлета ў 96-м шмат хто смяяўся. Здавалася, на патрэбу ды весела ж! У 2012-м, спяваючы яго, вы казалі, што Беларусь усё мацней нагадвае Лацінскую Амерыку. І ўжо менш смяяліся...

— А зараз ужо зусім не смешна. 1996-ы быў годам вялікіх маніфестацый у Менску. І гэта год, калі менавіта шмат моладзі хадзіла на гэтыя акцыі. Здавалася, што новае пакаленне будзе адназначна прабеларускім, з незалежніцкім настроем.

На жаль, усе нашы мары разбіліся аб іншую рэальнасць. Усё ж такі савецкага пакалення, яго болей. Нават савецкія людзі — гэта не пакаленне. Савецкі чалавек прадстаўлены ў Беларусі ва ўсіх узроставых групах.

— Але ж вы таксама савецкі чалавек. Нарадзіліся ў Расеі, жылі там да трэцяга класа, пакуль не пераехалі ў Гомель. І вы ж перайначыліся. І зараз нават больш беларус, чым некаторыя, хто нарадзіўся ў Беларусі.

— Мне нават сорамна стала перад сабой, перад савецкім чалавекам. Сапраўды: чаго гэта я на яго пагнаў? Не самы кепскі чалавек, у прынцыпе.

Тут справа нават не ў савецкасці. Мой таварыш, журналіст Зміцер Лупач расказаў, што ў ягонай вёсцы ў хатах не было ніякай «дзіцячай», ніякіх «вітальняў» ды «залаў». Была горшая хата і лепшая хата. Тое самае і з адзеннем: быў касцюм, каб пайсці ў касцёл ці яшчэ куды, на ўрачыстасць.

Тое самае і з мовай. Як можна напісаць сваё прозвішча на могілках на «горшай» мове? Альбо па-польску, альбо па-расейску. На «горшай» мове можна з жонкай лаяцца ці гаварыць абы пра што. Але выходзіць у горад, у райцэнтр ехаць — гэта трэба ўжо перастройваць свой язык на лепшую мову. На «выходную».

Таму тут справа не ў савецкасці. Беларуская бяда менавіта вось у гэтым: у стаўленні да свайго, як да горшай хаты, горшага адзення. То бок паўсядзённага, у якім нельга выходзіць на людзі.

Некаторыя кажуць, што гэтая бяда зарадзілася недзе ў 50-я гады, з пачаткам савецкай урбанізацыі. Нехта ўпэўнены, што гэта было пасеена яшчэ ў XIX стагоддзі. Але за сталіншчынай гэтая «горшая хата» узмацнілася страхам.

Вось такі «савецкі інтэрнацыянальны прыхадзень», як я, які прыехаў, вывучыў беларускую мову, як яшчэ адну мову, цікавую, і потым задае пытанне: «Чаму б Беларусі не быць як Польшча, Чэхія, Літва?» Каб на падмурку сваёй культуры нешта новае ствараць. Абсалютна нармальны пасыл як для панаехаўшага інтэрнацыяналіста, так і для неабыякавага нацыяналіста.

А «нармальны» чалавек, які выжыў пасля ўсяго, што тут рабілася, ён ведае ня толькі, дзе «лепшая мова», але яшчэ і дзе «небяспечная» мова. І як гэты «знак бяды» ў ягонай галаве змяніць? Не зраблю вялікага адкрыцця, калі скажу, што толькі карпатлівай працай на культурнай ніве.

— Вы калісьці казалі: трэба даказаць людзям, што быць беларусам модна. Здаецца, што ў 2020-м мы і самі зразумелі. Шмат хто і раней. Але што з таго?

— Рысу пад дваццатым годам яшчэ падводзіць рана. Як ён адгукнецца ў заўтрашнім дні.

Здаецца, што хацелася ўсяго толькі справядлівых свабодных выбараў. А нечакана для ўсіх прарваўся нацыянальны голас.

Можа, беларускасць і ня стала моднай, але заўважнай стала далёка за межамі Беларусі. Для мяне самым галоўным, што адбывалася ў дваццатым былі дваровыя канцэрты. Я проста фізічна адчуваў прагу публікі да беларускага слова, беларускай песні, беларускага анекдота.

Гэта добры знак. Гэта знак таго, што беларуская мова становіцца неабходнай. Але гэта ня значыць, што мы дажывем да ўраджаю, пабачым на свае вочы тыя парасткі, якія былі пасеяныя.

«Закахаўся я у той горад, які зруйнавалі: у вуліцу Нямігу і няміжскія двары»

— Вы эмігрант са стажам. Можаце параўнаць, што і ў якой эміграцыі было самым цяжкім?

— Самае цяжкае, гэта калі цябе вырываюць з горада, дзе ты пачаў сябе памятаць. Дарогу да дзіцячага садка, дзе ты першы раз пайшоў у школу, дзе пачаў на дзяўчынак заглядацца. Першыя ўлюбёныя мясціны. І калі цябе адтуль вырываюць, гэта сапраўды траўма.

Для мяне гэта горад Усць-Каменагорск, ва ўсходнім Казахстане, які я больш ніколі не пабачыў. Бо гэта больш за 4 тысячы кіламетраў ад Беларусі. Паблукаў трохі праз гугл-мапы па дварах дзяцінства, разумеючы, што мала што змянілася. Усё астатняе — а мы жылі ў Варонежы, Горкім, Гомелі — было лягчэй.

У сённяшняй эміграцыі не адчуваю цяжкасцей. Няма ні слёз, ні настальгіі. Туга і сум толькі па маіх бясконцых вандроўках па беларускіх вёсках. І гэтая дарога мне часта сніцца. Не канкрэтная дарога, а ўяўная. Як і нейкія дзіўныя няісныя вёскі, людзі, якіх насамрэч няма. І страх, што не паспеў спытаць чагосьці самага важнага.

А па сталінскаму праспекту Менска ў мяне няма ніякай настальгіі. Хоць я і пражыў у сталіцы амаль 30 год, перабраўшыся з Гомелю напрыканцы 97-га.

Менск для мяне — гэта не сённяшні горад Мінск. Я ўвесь час шукаў менскія старыя сляды, апытваў людзей пра раён Нямігі.

Менск для мяне зруйнаванае места. Ад яго засталося некалькі кавалкаў у выглядзе Ракаўскага прадмесця, Верхняга горада.

Усё астатняе — савецкі пампезны сталінскі ансамбль. У плане архітэктуры ён быў мне абсалютна абыякавы. Бо закахаўся я ў месца, якое зруйнавалі: у вуліцу Казмадзем’янаўскую, у Замчышча, і няміжскія двары. Тое, што паспеў сфатаграфаваць Зянон Пазняк.

Іншая справа, што ў Мінску я сустрэў шмат фантастычных людзей! Як Валянцін Тарас, Міхась Герчык, Арлен Кашкурэвіч. Іх можна было слухаць бясконца! Успамінаю нашы размовы і сам сабе зайздрошчу.

У сенняшняй эміграцыі ёсць нейкае лёгкае штодзённае псіхічнае зачмурэнне: а што я тут раблю ўвогуле? Думаю, такое сёння не ў аднаго мяне.

— Але ж ваша пачуццё гумару дапамагае?

— Без гумару можна звар’яцець. Мне пашанцавала, што са мной сям’я, таму гумару хапае. Пастаянныя падколы, жарты, вясёлыя падтруньванні.

Я ж зараз начытваю аўдыёкнігі. І часам здараюцца цікавыя моманты. Неяк сядзеў на кухні і шукаў інтанацыю. Чытаў «Дамавікамэрон» Глобуса.

А там такі ішоў тэкст. «Такой ночы, як была з Дамавіком, жанчына не бачыла нават у снах. А ў снах яе любілі і мядзьведзь, і конь, і нават слон...»

У гэты момант на кухню заходзіць дачка. «Ну, вось, — кажа — зайшла толькі ёгурцік узяць. А трапіла на нейкі порнхаб».

«Як ты можаш? — кажу. — Як ты можаш параўноўваць нудны і банальны порнхаб з клясычнай беларускай літаратурай!»

Ці яшчэ выпадак. У Гапеева, у «Ночы цмока» ёсць фраза «Ягоныя рукі слізгалі па пяшчотнай скуры яе ног». Я прачытаў гэтую фразу няправільна. Замест «слІзгалі», я прачытаў «слізгАлі». Прыйшлося перачытваць.

Але ж гэта не такая простая задача. Трэба зрабіць той самы тэмбр, які быў тыдзень таму. І каб мікрафон быў на той самай адлегласці. Бо ня ў студыі ж працую, а дома.

І вось я перачытваю гэтую магічную фразу. «Ягоныя рукі слізгалі па пяшчотнай скуры яе ног». Раз прачытаў. Другі. Трэці. Не падабаецца. Схадзіў да кампа, змантаваў у начытанае раней. Ня тое.

Ізноў вяртаюся да канапы і пачынаю сваю заеўшую пласцінку. «Ягоныя рукі слізгалі па пяшчотнай скуры яе ног». Нарэшце сынок, які робіць урокі, не вытрымлівае. «Тата, блін. Ягоныя рукі, нарэшце, калі небудзь даслізгаюць куды-небудзь, блін? Па пяшчотнай. Скуры. Яе. Ног?»

«Для гэтага, сынок, — кажу, — табе трэба, кніжку паслухаць. Але, павер мне. Нават, калі куды і даслізгаюць, гэта не самае галоўнае».

Дарэчы, усіх запрашаю наведаць аўдыёбібліятэку «Камуніката». Там ужо шмат чаго можна паслухаць.

— Сям’я ў вас цудоўная! Я ў вялікім захапленні ад вашай дачкі Юстыны і яе разважанняў. І ад вашай жонкі Таццяны, якая, можа, нават выратавала вас у 2020-м, адправіўшы на радзіму дзеда ў Адэсу. Ды па беларускіх вёсках з вамі падарожнічала, калі вы збіралі гісторыя па вясковых хатах. Яшчэ і на баяне разам на сцэне грае. Не жанчына — цуд! Вы пазнаёміліся ў інтэрнэце?

— Так, Таццяна, па парадзе сваёй каляжанкі, падала аб’яву на сайт знаёмстваў. І я быў першы, хто адгукнуўся.

Наколькі яна ўжо выцягнула шчаслівы білет, у яе трэба спытацца. Але ж гледзячы на нашых чацвярых дзяцей, то не самы кепскі білет атрымаўся (усміхаецца).

«Жывы, здаровы і на свабодзе. Гэта што — мала?»

— Ваша Юстына летась з вялікім адрывам ад астатніх выканаўцаў перамагла на фестывалі «Бардаўская восень». Калісьці і вы ўдзельнічалі ў ім у 90-х.

— Так, я хваляваўся за дачку, і вельмі рады, што Юстына набрала больш за ўсіх галасоў. Яна насамрэч вялікая малайчына.

А я ўдзельнічаў у кастрычніку 94-га. Гэта ўвогуле першы выезд за мяжу, яшчэ па савецкаму пашпарту. Тады быў безвізавы рэжым з Польшчай. Зараз у гэта цяжка паверыць.

На фестывалі тады сабралася даволі шматлікая публіка, якая вельмі цікавілася беларушчынай. І не проста цікавілася, а шмат чаго на ёй стварала: пісалі вершы, спявалі, у тым ліку пад гітару...

— Цягам размовы чую трошкі нейкі такі сум у вашым голасе...

— А чаго сумаваць: жывы, здаровы і на свабодзе. Гэта што — мала? Жыццё раскошнае. Пакуль ёсць чым займацца, праца — дык і рабі.

Колькі ўсяго цікавага ствараецца і ў песенным жанры, у літаратуры, вершах. Пачынаючы ад Някляева, Насты Кудасавай. Усіх не пералічыць.

Не ведаю, што будзе з Рэспублікай Беларусь. Але што тычыцца беларускай культуры, — яна дакладна яшчэ пажыве і здзівіць. У гэтым я не сумняюся.

Адрознівае сённяшнія часы ад пачатку 90-х тое, што тады было шмат людзей, якія верылі, што Беларусь стала незалежнай. Папросту нармальнай краінай.

Людзі вярталіся, вучылі мову, спявалі песні. Так, іх не было шмат, але і не мала. Тады, каб патрапіць на тую ж «Бардаўскую восень», трэба было прайсці праслухоўванне, конкурс. Адабраныя ехалі ў Бельск-Падляскі на конкурс.

Нас з Беларусі было чалавек 10, можа,15. І быў забіты пад завязку стары Дом культуры ў Бельску. Нас вёз з Беларусі «Тузін Гітоў». Нямала было маладых аўтараў з Падляшша. Падляшскай публіцы тады гэта было цікава, крута, здорава. Нават стаялі ў праходах, бо месцы скончыліся. Сёння такое складана ўявіць.

Шмат чаго стваралася ў 90-я: і я пару песень напісаў, шэдэўр за шэдэўрам ліліся з Шалкевіча. А Камоцкі? А Мельнікаў? А моладзь якая? Вінаградаў, Рабянок, Акуліч, усіх і ня ўспомню.

І так, на тых фестывалях я нічога не ўзяў. Ні ў 94-м, ні ў 96-м. Я трохі пакрыўдзіўся, надзьмуўся. Бо я ж такі бард харошы, а нічога не далі (усьміхаецца).

Мяне супакоіў Вольскі: «Затое ў цябе проза харошая!» Я кажу: «Ты пра што? Якая проза ў мяне можа быць?» Адказвае: «Выхад у горад». Гэта была мая рубрыка у «Нашай Ніве». Кажа: «Гэта выдатная проза!»

І так я супакоіўся! Да гэтае пары ўзгадваю словы Вольскага і грэюся (усміхаецца).

Што тычыцца настрою, то амплітуда, здаецца, як у любога ў эміграцыі: скача ад весялосці да суму. Радуюць дзеці. І гэта адцягвае ад усялякай херні.

З жонкай, дачкой і сынам у Бычках, на радзіме Васіля Быкава

І пакуль мне ёсць што начытваць, гэта файна. А мае «пакуты» хутчэй пра тое, што ідзе не зусім так, як я хачу.

Але ж я нядаўна начытаў раскошны ізраільскі раман Меіра Шалева «За сіняй гарой». Усім раю паслухаць. Гэта фантастычны раман!

Зараз начытваю ўспаміны Валянціна Тараса. Так што мае «пакуты» пакуль што, больш звязаны з чытаннем.

Ну і трэба «дабіваць» сваю кніжку (смяецца). Бо я ж агучыў, што вырашыў узняць настрой беларусам, якія, здаецца, апошнім часам таксама трохі засумавалі. Таму, спадзяюся, усім нам на радасць, атрымаецца зборнік вясёлых гісторый.