Пажар 2021 года не толькі нанёс цяжкія раны Будслаўскаму касцёлу, але і парадаксальным чынам прыадчыніў дзверы ў яго невядомую мінуўшчыну. Падчас раскопак археолагі знайшлі падмуркі самага першага мураванага касцёла і высветлілі, што гісторыкі з архітэктарамі мелі цалкам памылковыя ўяўленні пра стары храм, з якога паходзіць унікальны перспектыўны алтар, піша «Наша Ніва».
Доўгі час меркавалася, што капліца Святой Барбары ў паўночна-заходнім куце Будслаўскага касцёла, якая нават мае асобны ўваход, з’яўляецца старым касцёлам, інтэграваным у новы барочны храм. Аднак апошнія археалагічныя даследаванні абвяргаюць гэтую даўнюю тэорыю. Фота: minoblturism.gov.by
Штуршком да новых даследаванняў стала неабходнасць ратаваць помнік. Пасля моцнага пажару, які знішчыў дах сучаснага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі, пачалося комплекснае інжынернае абследаванне святыні. Падчас геалагічных прац, неабходных для прыняцця рашэнняў па ўзмацненні грунтоў, унутры капліцы Святой Барбары раптам натыкнуліся на невядомыя раней муры.
Як высветлілася, гэта была апсіда больш ранняга касцёла Наведвання Найсвяцейшай Панны Марыі, пабудаванага бернардзінцамі яшчэ ў 1633—1643 гадах. Каб дакладна зразумець яго архітэктуру і сапраўднае месцазнаходжанне, летам 2025 года былі праведзеныя паўнавартасныя археалагічныя раскопкі пад кіраўніцтвам даследчыка Інстытута гісторыі НАН Беларусі Андрэя Мяцельскага.
Афіцыйна вынікі гэтай працы былі прэзентаваныя ў канцы красавіка 2026 года на міжнароднай навуковай канферэнцыі ў Нясвіжы.
Абвяржэнне старой тэорыі
Ранейшыя ўяўленні пра тое, што стары касцёл (рудым) быў упісаны ў аб’ём новага касцёла (карычневым), абвяргаюцца апошнімі археалагічнымі даследаваннямі. Чарцяжы з перадпраектнай інвестыцыйнай дакументацыі
Доўгі час у гістарыяграфіі дамінавала перакананне, што стары мураваны касцёл першай паловы XVII стагоддзя быў цалкам уключаны ў аб’ём новага велічнага храма, узведзенага ў канцы XVIII стагоддзя.
Даследчыкі, у тым ліку Марыя Каламайская-Саед у пачатку 1990‑х і Ігар Сурмачэўскі ў нашы дні, сыходзіліся на тым, што будынак цалкам або часткова супадае з габарытамі цяперашняй капліцы Святой Барбары.
Лакалізацыя старога касцёла паводле Каламайскай-Саед (1992). Фота: тэлеграм-канал «Naračanščyna | Нарачанскі край»
Лакалізацыя старога касцёла паводле Сумрачэўскага (2022). Фота: тэлеграм-канал «Naračanščyna | Нарачанскі край»
Раскопкі ж паказалі, што гэта было памылковым меркаваннем. Сучасны касцёл часткова перакрывае месца старога касцёла, але не ўключае яго муры ў свае. Значная частка храма 1643 года, уключаючы яго бабінец, выступае далёка за межы сучаснай алтарнай часткі.
Фрагмент падмуркаў гранёнай апсіднай часткі старога касцёла, выяўлены пры раскопках унутры сённяшняй капліцы Святой Барбары. Фота: тэлеграм-канал Інстытута гісторыі НАНБ
Бабінец старога касцёла, выяўлены далёка за межамі сучаснага храма. Фота: тэлеграм-канал Інстытута гісторыі НАНБ
Стары касцёл і капліца новага касцёла маюць аднолькавую арыентацыю — яны зарыентаваныя апсідай на ўсход, а ўваходам у бок ракі Сэрвач, у той час як велізарны барочны храм мае супрацьлеглую арыентацыю — яго галоўны фасад звернуты да рынкавай плошчы мястэчка.
Лакалізацыя старога касцёла паводле археалагічных даследаванняў 2025 года. Фота: тэлеграм-канал «Naračanščyna | Нарачанскі край»
Якім быў першы мураваны храм
Паводле агучаных археолагамі даных, першы мураваны храм у Будславе быў аднанефным будынкам даўжынёй каля 31 метра і шырынёй каля 11 метраў. Ён завяршаўся гранёнай апсідай і меў бабінец, хоць апошні чамусьці і адсутнічае на вядомых нам захаваных малюнках храма пачатку XVIII стагоддзя.
Малюнак старога касцёл з рукапіснай хронікі кляштара. 1767 г. Фота: Wikimedia Commons
Пад усім аб’ёмам касцёла знаходзіліся скляпенні, дзе размяшчалася крыпта для пахаванняў манахаў і фундатараў.
Мяркуючы па знойдзеным падчас раскопак матэрыяле, храм быў накрыты масіўнай дахоўкай, а яго вокны ўпрыгожвалі вітражы з каляровага шкла — сіняга, чырвонага і жоўтага. Падлогу ў інтэр’еры выклалі каменнымі плітамі, унутраныя ж сцены былі атынкаваныя і пафарбаваныя ў цёплы колер вохры.
Стары касцёл у Будславе на малюнку 1650 года. Фота: Wikimedia Commons
Загадка перспектыўнага алтара
Новыя археалагічныя дадзеныя развязваюць і яшчэ адну даўнюю архітэктурную нестыкоўку, звязаную з галоўнай каштоўнасцю капліцы Святой Барбары — унікальным драўляным перспектыўным алтаром сярэдзіны XVII стагоддзя, створаным майстрам Пятром Грамелем. За кошт складанай аптычнай ілюзіі, відавочна падгледжанай у італьянскай барочнай архітэктуры, ён візуальна пашыраў прастору невялікага храма, ствараючы штучную глыбіню.
Перспектыўны алтар у Будславе. Фота: welcome-belarus.ru
Увосень 2024 года гэты алтар пачалі асцярожна разбіраць для рэстаўрацыі, маючы на мэце вярнуць яму першапачатковы, больш шырокі выгляд. Раней заставалася незразумелым, чаму гэты шэдэўр «не ўпісваўся» ў аб’ём капліцы, калі яна была старым касцёлам.
Адкрыццё археолагаў падводзіць да лагічнай высновы — гэты алтар не меў ніякага дачынення да капліцы Святой Барбары, а, відаць, знаходзіўся ў гранёнай апсідзе больш шырокага старога касцёла, разабранага дашчэнту пры будаўніцтве вялікай базілікі. Пры мантажы алтара ў больш вузкай капліцы, якая да таго ж мела прамавугольную форму, алтар давялося груба адаптаваць пад новыя габарыты.
