Наколькі сёння ў літаратуры важным маркерам з’яўляецца мова? Ці магчыма адмяніць культуру? Як пісаць і выдаваць кнігі ў эміграцыі? Журналіст культурна-асветніцкага партала «Будзьма беларусамі!» паразмаўляў пра гэта з паэтам і выдаўцом Дзмітрыем Строцавым, а таксама пра яго кнігу «Как выглядит смерть», якая выйшла ў выдавецтве «Мяне няма».

Фота: Dmitry Brushko, lookby.media

— Як паўстала ідэя кнігі і з’явілася магчымасць яе надрукаваць

— Ідэя кнігі з’явілася пасля таго, як склалася пэўная сума тэкстаў, нейкі корпус. Я ўжо даўно меў вельмі глыбокія ўражанні з дзяцінства, якія не губляюць актуальнасці і сілы з часам — гэта ўзрушэнні, якія я перажываю вельмі моцна праз дзясяткі гадоў, і яны фарміруюць маю асобу сёння. 

Мяне заўсёды не задавальняла так званая дзіцячая літаратура, якая ў той ці іншай ступені пазбаўляе дзяцінства сур’ёзных экзістэнцыяльных пытанняў і перажыванняў. Я разумеў, што гэта не адпавядае майму вопыту: якраз найбольш моцныя ўзрушэнні, звязаныя з тэмай вайны, гвалту, смерці, я ведаю з ранняга дзяцінства. Таму мне заўсёды хацелася супрацьстаяць наратыву бесклапотнага дзяцінства як нейкага шчаслівага, спакойнага часу. 

Мае бацькі — абое дзеці вайны, якія перажылі бежанства і акупацыю ва ўзросце пяці-васьмі гадоў, і для мяне гэта заўсёды было дысанансам: як увогуле можна вылучаць нейкую зону бесклапотнасці, не пашкоджанага ўзрушэннямі часу ў жыцці чалавека.

У мяне заўсёды перад вачыма стаялі гэтыя сітуацыі, звязаныя з маёй жыццёвай гісторыяй, і я спрабаваў іх прагаворваць у розны час, але не знаходзіў мовы, каб пра гэта расказаць. 

Я пісаў тэкст, потым перачытваў яго і разумеў, што паведамленне, лёгшы на паперу, знікае, памірае. І, магчыма, менавіта таму, што зараз у мяне новая паласа жыцця — паласа міграцыі, калі я не магу вярнуцца дадому, у тую прастору, дзе праходзіла маё дзяцінства ў Мінску, — стала магчыма пра гэта расказаць, знайшоўшы неабходную мову.

— Як у назве кнігі з’явілася слова «смерць»?

— Трэці эпізод, або трэці верш паэмы, пачынаецца радком: «Як выглядае смерць». Спачатку з’явіўся менавіта гэты радок. Потым, паколькі тэкст паэтычны, у ім шмат унутраных пераклічак і паўтораў, ён прагучаў яшчэ раз, нібы сам сябе прагаварыў.

Калі прыйшоў час выбіраць назву, я спыніўся менавіта на гэтым варыянце. Блізкія спрабавалі мяне адгаварыць, казалі: «Гэтая кніга ж не пра смерць». Але ў мастацкім творы часта бывае так, што аўтар настойліва паказвае чытачу на нейкае слова або з’яву, нібы кажа: «Глядзіце сюды». А галоўным у выніку аказваецца зусім іншае — тое, што адбываецца побач, суправаджае гэтае слова. Таму мяне не палохае, што на вокладцы кнігі стаіць такая цяжкая назва.

Дзмітры Строцаў падчас прэзентацыі кнігі «Как выглядит смерть» у Варшаве, ліпень 2026. Фота аўтара

— Мінск, згаданы ў кнізе, ужо цалкам знік, як вы пра гэта пішаце ў апісанні да кнігі, ці яшчэ існуе?

— Я думаю, што калі толькі на Мінск не скінуць атамную бомбу, то ён захавае сябе, бо гэта ўжо вельмі ўстойлівая сутнасць. 

Я не падзяляю меркавання тысяч і тысяч з’ехалых беларусаў і мінчан, што з нашым ад’ездам Мінск перастаў быць самім сабой — гэта няпраўда, гэта хлусня, гэта паклёп, гэта абсалютна недастойнае сведчанне. Мінск, канешне, застаецца самім сабой, і ён нясе ў сабе свае асаблівасці.

Для мяне было вельмі важна па меры майго дарастання асэнсаваць двор, у якім я жыў, — гэта былі хрушчоўкі, пабудаваныя ў пачатку шасцідзясятых на месцы прыватнага сектара, кватэры далі ў асноўным людзям, якія жылі там у прыватных дамах, прадстаўнікам заводаў. Але дзіўным чынам там жа рассялілі і значных прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі: у суседнім доме было два акадэмічныя пад’езды, дзеці з якіх сябравалі са мной: Аляксей Хадыка, Сяргей Шорах (сын знакамітага хірурга), сям’я Патапавых (архітэктары) і гэтак далей. У гэтым жа доме, па легендзе, нейкі час жыў Зянон Пазняк. У шостым доме жыў паэт Рыгор Барадулін і практычна мая аднагодка — яго дачка Ілона, з якой, як я напісаў, мы не сябравалі, але вылучалі адно аднаго сярод іншых. Для мяне было вельмі важна пра яе засведчыць, бо ў яе вельмі трагічны, складаны лёс і лёс яе творчай спадчыны. Яна неверагодна таленавіты чалавек, апошнія гады правяла ў Ізраілі практычна ў ізаляцыі ад беларускай культурнай тусоўкі, і, наколькі я разумею, яе творы загінулі разам з ёй. Мне было вельмі важна хоць такім чынам нагадаць гэтае імя.

— Як складваліся адносіны з выдавецтвамі ў працэсе пошуку магчымасці выдаць кнігу?

— Тут важна сказаць, што я называю гэтую кнігу паэмай і бачу яе сабранай з асобных паэтычных частак. Першыя і апошнія часткі, самыя кароткія, напісаліся амаль год таму, у канцы жніўня 2025-га. Паколькі я не думаў, што гэта будзе кніга, нейкі асобны сабраны тэкст — бо не існавала нічога, акрамя гэтых двух кароткіх тэкстаў, — я апублікаваў іх адзін за адным на Фэйсбуку на сваёй старонцы, амаль не рэдагуючы. Гэта адразу атрымала вельмі вялікі рэзананс і моцную зваротную сувязь. У гэты ж час я прадумваў наступныя часткі.

Сярод водгукаў я адразу стаў атрымліваць прапановы выдаць кнігу — напрыклад, на французскай мове. Ёсць цудоўная францужанка беларускага паходжання Вірджынія Шыманец, якая займаецца цікавым выдавецтвам, выдае кнігі на французскай мове, але ўважлівая да беларускай літаратуры дзякуючы свайму паходжанню і веданню беларускай мовы — яна выдавала і перакладала кнігу Альгерда Бахарэвіча. Яна адразу напісала, што хацела б гэта выдаць — кніга яшчэ не была напісана, а прапановы ўжо паступалі. Гэта, канешне, вельмі прыемны момант для пісьменніка. Паступіла прапанова і ад ізраільскага выдавецтва «Бабель».

Калі я закончыў кнігу, я зразумеў, што хачу, каб яна выйшла ў беларускім выдавецтве перш за ўсё — не ў ізраільскім ці французскім. Я звязаўся з Паўлам Анціпавым, сказаў, што ў мяне ёсць вельмі дзіўная невялікая кніга, прапанаваў яму прачытаць. Ён прачытаў, паказаў калегам, яны былі гатовыя яе выдаць, але сам ён кантактаваў з «Бабелем». У выніку сітуацыя была не вельмі камфортная, бо «Бабель» першым зрабіў мне прапанову, — і ў рэшце рэшт атрымалася наступная кампазіцыя: кніга выйшла ў беларускім выдавецтве «Мяне няма» пры ўдзеле ізраільскага выдавецтва «Бабель». Так, на ўсеагульнае задавальненне.

Дзмітры Строцаў падчас прэзентацыі кнігі «Как выглядит смерть» у Варшаве, ліпень 2026. Фота аўтара

— Як пішацца ва ўмовах эміграцыі?

— Ёсць тое, што заўсёды стаіць за нашым левым плячом, дыхае нам у твар або ў патыліцу. А мы працягваем нешта рабіць: любіць адно аднаго, адкрываць для сябе новае, пісаць.

Але ж я не толькі пісьменнік і паэт, я яшчэ і выдавец. 

І ў гэтым сэнсе выдавецтва стала для мяне своеасаблівай палачкай-выручалачкай. Я адкрыў яго ў Берліне, і калі сам не магу пісаць вершы, то выдаю кнігі паэтаў, якія ўжо напісалі свае цудоўныя тэксты, — тых аўтараў, якіх люблю і цаню. Гэта дапамагае захаваць унутраную раўнавагу.

Паступова, мне здаецца, я знаходжу сябе ў новым свеце. І вельмі важна не спрабаваць закансерваваць мінулае — не ствараць тут, на новым месцы, ідэалізаваную копію Беларусі, не ператвараць яе ў музей або астравок памяці. Мне здаецца, гэта ілюзія, прычым шкодная. Значна важней адкрыцца новаму свету і навучыцца ў яго інтэгравацца.

— Як складваюцца справы з выдавецтвам, і якія кнігі выдаяце цяпер?

— Пра будучыя праекты я звычайна не расказваю, пакуль кніга не выйшла. Асабліва ў нашых абставінах, калі ўсё робіцца без складаных дамоваў і фармальных абавязацельстваў. Кожная кніга праходзіць доўгі і няпросты шлях, і загадзя гаварыць пра яе не хочацца.

Таму кожны раз я шчыра радуюся, калі нам разам з аўтарам удаецца прайсці гэты шлях да канца. А кніга — гэта заўсёды вынік сумеснай працы. Акрамя паэта, у ёй удзельнічаюць мастак, дызайнер, многія іншыя людзі.

Адзінае, што магу сказаць: цяпер мне вельмі хочацца выдаваць зусім маладых паэтаў — людзей, якія ў два ці тры разы маладзейшыя за мяне. Яны інакш бачаць свет, інакш адчуваюць тое, што адбываецца. Ёсць рэчы, якія я ўжо, магчыма, не здольны ўспрымаць так востра, як раней. Дзякуючы гэтым маладым аўтарам я сам працягваю адкрываць для сябе нешта новае. І мне гэта надзвычай цікава.

— Вы часта плачаце?

— Рэдка. Вельмі рэдка. Але мае слёзы, калі яны з’яўляюцца, шмат у чым звязаныя з тым, што я перажываю ў працэсе пісьма. Ёсць нават такое моднае слова — «сублімацыя»: калі аўтар перадае свае пачуцці і станы герою або ўвасабляе іх у творы, каб не плакаць самому і не рабіць з сабой нічога разбуральнага.

Справа ў тым, што дзіцячыя ўзрушэнні, вельмі яркія перажыванні — гэта тое, што заўсёды са мной. Мне не трэба іх спецыяльна ўспамінаць: яны мае пастаянныя спадарожнікі. І гаворка не толькі пра шчаслівыя моманты, але перш за ўсё пра глыбокія ўзрушэнні.

Я шмат разоў спрабаваў пачаць размову на гэтыя тэмы — пра маму, пра вайну. І кожны раз нічога не атрымлівалася. На працягу многіх гадоў я падыходзіў да гэтых сюжэтаў, але не мог знайсці патрэбных слоў.

Магчыма, цяпер гэта стала магчымым таму, што, як і многія людзі, я апынуўся выкінуты са свайго звыклага жыцця. Я існую ў зусім новым стане, у новай якасці — або нават у адсутнасці ранейшай якасці і стану. І менавіта цяпер мне ўдалося знайсці мову, спосаб гаварыць пра гэта.

Самае важнае для мяне — расказваць толькі тое, што я сапраўды бачу перад вачыма, тое, што стаіць перада мной, як жывая карціна. Не даваць ацэнак, не каментаваць, не дадаваць нічога з пазнейшай памяці. Мне здаецца, менавіта гэтае самаабмежаванне і адкрывае магчымасць для шчырай размовы.

— Наколькі сёння ў літаратуры і ў паэзіі важным маркерам з’яўляецца мова?

— Я сказаў бы так: для захавання Беларусі неабходны прыярытэт беларускай мовы ў культурнай і палітычнай сферах. Я лічу, што ў Беларусі павінна быць адна дзяржаўная мова — беларуская. З іншага боку, я заўсёды выступаю супраць прадстаўлення такой дыхатаміі — процістаяння рускай і беларускай моў.

Канешне, ёсць праблема, ёсць вялізны ўплыў з боку Расійскай Федэрацыі, ёсць прапаганда, ёсць культурны ціск. Але я заўсёды бачу Беларусь як прастору памежжа — і культурнага, і моўнага, і рэлігійнага.

Я якраз за тое, каб пры захаванні прыярытэту беларускай мовы адрадзілася і годнае месца такіх моў, як польская і габрэйская, захавалася ў нейкай меры руская — тыя мовы, на якіх гістарычна пісалі і размаўлялі людзі ў гэтым культурным полі. Гэта багацце.

Я шчаслівы, што апошнія пару дзесяцігоддзяў адраджаецца ўвага да ідышу, ідышскай яўрэйскай літаратуры Беларусі. Мне здаецца, недастаткова ўвагі да польскай літаратуры Беларусі. Наша прастора ў Беларусі ніколі не была монамоўнай — заўсёды было суіснаванне некалькіх моў. Калі мы бяром за ўзор Вялікае Княства Літоўскае, там жыло ва ўзаемадзеянні і зносінах паўтара-два дзясяткі моў адначасова, уключаючы караімскую, венгерскую і гэтак далей.

Гэта вельмі важна — на якой мове напісаны твор, бо літаратурны тэкст гэта не толькі нейкае інфарматыўнае паведамленне, гэта падзея мовы, тое, як мова жыве. Мне здаецца, што ў літаратуры на беларускай мове зараз ёсць куды рухацца і як развівацца, не ўсе гарызонты дасягнутыя. Я бачу, што ўсё вельмі перспектыўна. І якраз вось гэтая вялікая ўвага да беларускай мовы, вяртанне гэтай увагі — гэта вялізная пазітыўная з’ява.

— Ці магчыма адмяніць культуру прымусовым чынам, ці разбурыць яе?

— На прыкладзе знішчэння ідышскай культуры Беларусі можна сказаць, што гэта магчыма праз прамы генацыд — з аднаго боку з боку нацыстаў, з другога з боку сталіністаў, можна вельмі шмат зла натварыць, але не адмяніць у прынцыпе, бо мова, як правіла, не жыве толькі ў нейкіх тэрытарыяльных межах. Знішчылі ідышскую культуру Беларусі — засталася ідышская цывілізацыя ў Злучаных Штатах і ў іншых месцах.

Урон страшны, урон вельмі цяжкі, але нешта адраджаецца. Мы бачым гэта, дарэчы, на прыкладзе беларускай культуры, якую знішчаюць, знішчаюць, — яна тым не менш адраджаецца. Таму я думаю, што ўсялякія адмены — яны дэкларатыўныя, але не дзейсныя цалкам.

Тарас Тарналіцкі, Budzma.org