Беларуская зборная ніколі не гуляла на чэмпіянаце свету ці Еўропы. Але гэта не значыць, што айчыннаму футболу няма чым ганарыцца. Нашыя футбалісты перамагалі Нідэрланды і Францыю, гулялі ўнічыю з Італіяй, даходзілі да паўфіналу Лігі чэмпіёнаў, выступалі за «Арсенал», «Барселону» і «Мілан». Клуб БАТЭ перамагаў будучага пераможцу Лігі чэмпіёнаў, а нашая зборная гуляла на Алімпіядзе. Узгадваем яскравыя старонкі беларускага футбола.
Сяргей Герасімец у гульні супраць зборнай Нідэрландаў, 1995 год. Архіўнае фота
Беларусы прымусілі змоўкнуць «Стад дэ Франс»
3 верасня 2010 года на парыжскі «Стад дэ Франс» прыйшлі амаль 80 тысяч чалавек. Францыя пачынала адбор да чэмпіянату Еўропы, і матч з Беларуссю збольшага выглядаў для яе фармальнасцю. Французы былі чэмпіёнамі свету 1998 года, чэмпіёнамі Еўропы 2000-га і фіналістамі мундыялю 2006-га. У іхным складзе гулялі такія зоркі сусветнага футбола, як Уго Льёрыс, Флоран Малуда, Бакары Санья і іншыя. У беларускім рэестры былі футбалісты з Барысава, Мінска, расейскіх і ўкраінскіх клубаў.
Сяргей Кісляк святкуе гол Францыі. Фота: AFP/Getty
Амаль увесь матч Францыя атакавала, але забіць не магла. А на 86-й хвіліне Вячаслаў Глеб аддаў пас Сяргею Кісляку, і той адправіў мяч у блізкі кут. Беларусь перамагла 1:0, а УЕФА пазней уключыла гэты матч у лік самых нечаканых вынікаў у гісторыі адбораў да чэмпіянатаў Еўропы.
Праз дзевяць месяцаў французы прыехалі ў Мінск і зноў не здолелі перамагчы — 1:1. Беларуская зборная набрала ў двух матчах з адной з наймацнейшых каманд свету чатыры пункты. Гэта былі, магчыма, самыя галоўныя сенсацыі ў гісторыі нацыянальнай зборнай. Але пачалася гэтая гісторыя значна раней, у той час, калі новая краіна толькі стварала ўласны чэмпіянат, зборную і футбольныя сімвалы.
Чэмпіянат новай краіны
Эмблема каманды «Беларусь», пазней вядомай як «Дынама-93»
Першы чэмпіянат незалежнай Беларусі стартаваў увесну 1992 года. У найвышэйшым дывізіёне выступалі 16 каманд, а першым чэмпіёнам стала мінскае «Дынама», якое толькі на адзін пункт апярэдзіла магілёўскі «Дняпро». У той час на трыбунах з’явіліся бел-чырвона-белыя сцягі, а дзяржаўная сімволіка натуральным чынам трапіла на клубныя эмблемы.
Эмблема каманды «Абутнік»
Каманда «Беларусь», пазней перайменаваная ў «Дынама-93», мела на эмблеме бел-чырвона-белы сцяг. Акрамя таго, у розныя перыяды бел-чырвона-белымі былі знакі лідскага «Абутніка», старадарожскага «Будаўніка», берасцейскага «Дынама», «Маладзечна», мазырскага МПКЦ, минскага МТЗ-РІПА. Колеры гістарычнага сцяга выкарыстоўвалі таксама гарадзенскі «Нёман» і мінскі «Лакаматыў».
Гаворка не заўсёды ішла пра літаральную выяву сцяга. Часам гэта былі белая і чырвоная палосы, часам быў шчыт у нацыянальных колерах. Але ў першай палове 1990-х такая айдэнтыка нікога не здзіўляла, бо бел-чырвона-белы сцяг і «Пагоня» былі дзяржаўнымі сімваламі Беларусі.
Пасля рэферэндуму 1995 года гэтыя выявы пачалі знікаць, каманды змянялі назвы, гаспадароў і эмблемы.
Першы матч і першая вялікая перамога
Афіцыйны дэбют нацыянальнай каманды адбыўся 28 кастрычніка 1992 года ў Мінску. Беларусь згуляла з Украінай у таварыскай гульні ўнічыю — 1:1. Потым былі вікторыі над не самымі моцнымі супернікамі, а вось першай перамогі, якую заўважыла ўся футбольная Еўропа, давялося чакаць да 7 чэрвеня 1995 года.
Праграмка да першай гульні зборнай Беларусі
У Мінск прыехала зборная Нідэрландаў, чэмпіён Еўропы 1988 года і ўдзельнік чвэрцьфіналу чэмпіянату свету 1994 г. За гасцей выступалі легенды: Эдвін ван дэр Сар, Дэні Блінд, Кларэнс Зэедорф, Эдгар Давідс, Патрык Клюйвэрт і Марк Овермарс. Але адзіны гол забіў Сяргей Герасімец, і Беларусь перамагла 1:0.
Заўзятары падчас гульні з Нідэрландамі. Фота: «Прэсбол»
Галоўны трэнер зборнай Беларусі Сяргей Бароўскі. Скрыншот з трансляцыі
Праз дванаццаць гадоў беларусы паўтарылі поспех. У лістападзе 2007-га зборная перамагла Нідэрландцы 2:1. Галы ў тым матчы забілі Віталь Булыга і Уладзімір Карыцька, а за гасцей толькі напрыканцы адказаў Рафаэль ван дэр Варт. У складзе нідэрландцаў сярод іншых гулялі Уэслі Снэйдэр, Раян Бабель і Джавані ван Бронкгарст.
Такім чынам, Беларусь двойчы перамагла адну з самых моцных футбольных зборных свету, прычым абодва разы ў афіцыйных адборачных матчах.
Беларусь не прайграла Італіі
У адборы да Еўра-2000 беларуская зборная двойчы сустрэлася з Італіяй, і ... ніводнага разу не прайграла!
Першы матч у Італіі завяршыўся з лікам 1:1. У гульні ў адказ у Мінску каманды не забілі — 0:0. Італія, як заўжды, мела ў складзе футбалістаў, чые імёны ведала ўся Еўропа, але за 180 хвілінаў здолела забіць Беларусі толькі адзін гол.
Пазней матчы з італьянцамі таксама складваліся драматычна. У кастрычніку 2004 года Італія перамагла Беларусь 4:3. Усе чатыры галы гаспадароў забіў Альберта Джылардзіна, але беларусы да апошніх хвілінаў трымалі будучых чэмпіёнаў Свету 2006 года ў напружанні. Нават тая параза паказала, што беларуская каманда можа гуляць з вялікімі супернікамі не толькі ад абароны.
За адзін матч ад плэй-оф чэмпіянату свету
Бліжэй за ўсё да чэмпіянату свету беларуская зборная падышла ў 2001 годзе. У адборачнай групе да мундыялю 2002 года беларусы змагаліся з Польшчай, Украінай, Нарвегіяй, Уэльсам і Арменіяй. Каманду трэніраваў Эдуард Малафееў, той самы, хто прывёў мінскае «Дынама» да легендарнага золата ў 1982 годзе. У нашым складзе гуляла, магчыма, наймацнейшае пакаленне ў гісторыі зборнай: Аляксандр Хацкевіч, Валянцін Бялькевіч, Сяргей Гурэнка, Аляксандр Кульчы, Максім Рамашчанка, Сяргей Штанюк.
Сяргей Паліцэвіч у рэтра-форме зборнай Беларусі з бел-чырвона-белым лога і палосамі на футболцы пачатку 1990-х. Фота: Tut.by
У верасні 2001-га Беларусь разграміла ў Мінску Польшчу 4:1. Палякі да таго часу ўжо матэматычна забяспечылі сабе першае месца, але для беларускіх заўзятараў гэта не мела значэння, бо зборная перамагла суседзяў у адным з самых эмацыйных матчаў сваёй гісторыі.
Перад апошнім турам беларусам заставалася перамагчы Уэльс і спадзявацца, што Украіна не пераможа Польшчу, каб трапіць у плэй-оф. Аднак у Кардыфе гаспадары забілі адзіны гол, і такім чынам Беларусь скончыла адбор на трэцім месцы, найлепшым у сваёй гісторыі, але да наступнай стадыі не дайшла.
А што, калі б беларусы ўпершыню трапілі на мундыяль?
Зорныя легіянеры
Беларускі футбол можна ацэньваць не толькі паводле вынікаў зборнай. Некаторыя ягоныя найлепшыя прадстаўнікі дасягнулі поспехаў у наймацнейшых клубах іншых краінаў. Асаблівую ролю беларусы адыгралі ў кіеўскім «Дынама» Валерыя Лабаноўскага. Валянцін Бялькевіч перайшоў у Кіеў у 1996 годзе і правёў там дванаццаць сезонаў. Ён стаў адным з галоўных плэймэйкераў каманды, выйграў восем чэмпіянатаў Украіны і сем нацыянальных кубкаў. У сезоне 1998/1999 «Дынама» дайшло да паўфіналу Лігі чэмпіёнаў, дзе толькі пасля двух матчаў саступіла «Баварыі».
Валянцін Бялькевіч і Аляксандр Хацкевіч у складзе кіеўскага «Дынама». Фота: ФК «Дынама» Кіеў
Побач з Бялькевічам гуляў яшчэ адзін беларус — Аляксандр Хацкевіч. Да пераезду ва Украіну ён пяць разоў станавіўся чэмпіёнам Беларусі з «Дынама», а ў Кіеве выйграў сем чэмпіёнстваў запар і таксама быў часткай каманды, якая даходзіла да паўфіналу Лігі чэмпіёнаў.
У 1996 годзе нападнік Пётр Качура перайшоў з мінскага «Дынама» ў «Шэфілд Юнайтэд», які выступаў у другім дывізіёне ангельскага футбола. У дэбютным сезоне беларус правёў 40 матчаў чэмпіянату і забіў 12 мячоў.
«Шэфілд» дайшоў да фіналу плэй-оф за выхад у Прэм’ер-лігу. Матч праходзіў на старым легендарным стадыёне «Уэмблі» пры больш як 64 тысячах гледачоў. Качура выйшаў у стартавым складзе, аднак «Крыстал Пэлас», іх супернік, вырваў перамогу на апошніх хвілінах. Да Англійскай Прэм’ер-лігі беларусу не хапіла адной вікторыі.
Сяргей Гурэнка стаў адным з першых беларускіх футбалістаў, якія зрабілі заўважную кар’еру ў еўрапейскіх чэмпіянатах «вялікай пяцёркі». Ён выступаў за італьянскія «Рому», «Парму» і «П’ячэнцу» і гішпанскую «Сарагосу». У «Роме» Гурэнка працаваў з галоўным трэнерам Фабіё Капэла і быў партнёрам Франчэска Тоці, Кафу і Вінчэнца Мантэлы.
Віталь Кутузаў прайшоў яшчэ адзін незвычайны маршрут. З БАТЭ яго падпісалі ў «Мілан», але замацавацца ў зорнай камандзе беларус не здолеў, аднак правёў доўгую кар’еру ў Італіі і Партугаліі. У «Спортынгу» ён пэўны час выступаў разам з адным з найлепшых футбалістаў у гісторыі — Крышціяну Раналду.
Аляксандр Глеб у матчы «Арсенал» — «Фулхэм», 12 жніўня 2007. Фота: Ronnie Macdonald
А вось Аляксандр Глеб стаў першай сапраўднай сусветнай зоркай беларускага футбола. Пасля БАТЭ ён трапіў у нямецкі «Штутгарт», дзе хутка ператварыўся ў аднаго з найлепшых атакуючых паўабаронцаў Бундэслігі. У 2005 годзе Глеб перайшоў у лонданскі «Арсенал».
Ужо ў першым сэзоне беларус дайшоў з камандай Арсэна Венгера да фіналу Лігі чэмпіёнаў, дзе выйшаў у стартавым складзе «Арсенала» супраць «Барселоны» і стаў першым беларускім футбалістам, які згуляў у фінале галоўнага клубнага турніру Еўропы. «Арсенал» вёў 1:0, але, застаўшыся ў меншасці, прапусціў два мячы.
Праз два гады Глеб сам перайшоў у «Барселону», ён не стаў там асноўным гульцом, але сам факт трансферу беларуса ў каманду з Ліянэлем Месі, Хаві, Іньестам і Цьеры Анры застаецца вяршыняй, да якой пасля яго не наблізіўся ніводзін беларускі футбаліст. Глеб быў гульцом «Барселоны» ў сезоне 2008/2009, калі каталонцы выйгралі чэмпіянат Іспаніі, Кубак краіны і Лігу чэмпіёнаў.
Каманда з трактарнага завода супраць Еўропы
На пачатку ХХІ стагоддзя галоўным футбольным брэндам Беларусі стаў БАТЭ. Клуб адрадзілі ў 1996 годзе. Ужо праз тры гады ён стаў чэмпіёнам краіны, а яшчэ праз дзевяць — першым беларускім клубам у групавым раўндзе Лігі чэмпіёнаў.
Каманду трэніраваў 31-гадовы Віктар Ганчарэнка. На той момант ён быў наймаладзейшым галоўным трэнерам у гісторыі Лігі чэмпіёнаў, яго рэкорд пратрымаўся амаль дзесяць гадоў.
У першым жа хатнім матчы групавога раўнду БАТЭ ледзь не перамог турынскі «Ювентус». Да 23-й хвіліны барысаўцы вялі 2:0 пасля галоў Сяргея Крыўца і Ігара Стасевіча. «Ювентус» здолеў адыграцца, але нічыя з камандай, за якую выступалі Алесандра дэль П’ера, Павел Нэдвед і Джорджа К’еліні, выглядала амаль як перамога. Але галоўны вечар БАТЭ быў яшчэ наперадзе.
Увосень 2012 года БАТЭ пачаў групавы турнір Лігі чэмпіёнаў з выязной перамогі 3:1 над французскім «Лілем». Гэта была першая перамога беларускага клуба ў групавой стадыі за 13 спробаў. Праз два тыдні ў Беларусь прыехала «Баварыя».
БАТЭ — «Баварыя». Фота: Getty
У яе складзе былі Мануэль Ноер, Філіп Лам, Томас Мюлер, Франк Рыберы, Тоні Кроас, Бастыян Швайнштайгер. Праз некалькі месяцаў гэтая каманда выйграе Бундэслігу, Кубак Нямеччыны і Лігу чэмпіёнаў, але 2 кастрычніка 2012 года лепшай камандай на полі быў БАТЭ.
На 23-й хвіліне забіў Аляксандр Паўлаў. У другім тайме Віталь Радзівонаў зрабіў лік 2:0. Рыберы адыграў адзін мяч, але ў кампенсаваны час Рэнан Брэсан паставіў кропку — 3:1 на карысць беларусаў! Сярод перамогаў можна таксама вылучыць вікторыі над «Атлетыкам» з Більбаа ды «Ромай».
Еўрапейская бронза і беларусы на Алімпіядзе
Ні нацыянальная зборная, ні беларускія клубы не здабывалі медалёў вялікіх міжнародных турніраў. Але ў 2011 годзе гэта зрабіла моладзевая зборная. На чэмпіянаце Еўропы беларусы прайшлі групавы этап, у паўфінале саступілі будучым чэмпіёнам іспанцам, а ў матчы за трэцяе месца перамаглі Чэхію. Бронзавы медаль адначасова даў Беларусі пуцёўку на Алімпійскія гульні ў Лондане.
Матч Бразілія — Беларусь на Алімпіядзе-2012, «Олд Трафард», 29 ліпеня 2012. Фота: Oldelpaso
На Алімпіядзе-2012 Беларусь упершыню пасля атрымання незалежнасці выступіла ў фінальнай частцы вялікага міжнароднага футбольнага турніру. Першы матч алімпійская зборная, створаная на аснове моладзевай, выйграла ў Новай Зеландыі 1:0. Затым былі паразы ад Бразіліі і Егіпта і трэцяе месца ў групе.
Гісторыя нацыянальных сімвалаў у беларускім футболе не скончылася ў 1995 годзе. У 2010-я бел-чырвона-белыя колеры зноў пачалі з’яўляцца ў клубным асяроддзі. Іх выкарыстоўвала «Вілія» з Вілейкі.
Эмблема каманды «Вілія»
Да гістарычнай сімволікі звярталіся мінскія «Крумкачы». На эмблеме ФК «Лепель» з’явілася «Пагоня», і дзякуючы гэтаму заўзятары маглі цалкам легальна прыходзіць на стадыён у вопратцы з гістарычным гербам.
Павал Хадзінскі, budzma.org
