Назва гэтай расліны паэтычная настолькі, што яе выкарыстоўвалі ў якасці псеўданіма і часта згадвалі ў вершах айчынныя творцы, піша «Звязда». Ад яе ж утварылася назва першага восеньскага месяца — верас.
Верас квітнее. Фота: pibig.info
Людвіка Войцік (1892–1991) — легендарная асоба ў гісторыі беларускай літаратуры. Дзень яе нараджэння — 30 верасня. Можа, гэта і было адной з прычын, чаму яна стала падпісвацца Зоськай Верас (хаця яшчэ ў 1911 годзе, на самым пачатку пісьменніцкай кар’еры, у газеце «Наша ніва» абразкі яна пазначыла псеўданімам Мірко). Рана пачала цікавіцца раслінным светам, а ў 1924 годзе выступіла аўтарам знакамітага «Беларуска-польска-расейска-лацінскага батанічнага слоўніка», выдадзенага ў Вільні, і брашуры «Гісторыя ўжывання зёлак у лячэнні» (1934).
«Прадмова» да слоўніка з’яўляецца змястоўным артыкулам, дзе Зоська Верас патлумачыла сваю любоў да кветак і зёлак: «...чалавеку цікаваму, знаёмаму з назовамі раслінаў у яго роднай мове і то з назовамі не штучнымі, выдуманымі, а чыстанароднымі, кожная раслінка, кожнае зелейка раскажа не толькі дэталі свайго ўласнага жыцця, гісторыю свайго роду, але ж таксама напомніць аб той ролі, якую яно іграе ў жыцці нашых сялян, у іх медыцыне, чарах і варожбах. Часта адно характэрнае названне раскрые перад нашымі вачыма ўсю паэтычнасць і багатую фантазію нашага народу...».
Мужнасці, нязломнасці гэтай жанчыны мог бы пазайздросціць любы: Зоська Верас вынесла з віленскай турмы «Лукішкі» вершы Міхася Машары (1902–1976) і выдала за свой кошт яго першы зборнік «Малюнкі». Чалавечаму лёсу пісьменніцы можна толькі паспачуваць: першы яе муж Фабіян Шантыр (прынамсі, мужам яна яго называе ў лістах да сяброўкі па перапісцы) у 1918 годзе быў арыштаваны і расстраляны ў 1920-м. Падобная доля напаткала і іх сына Антона Шантыра, які правёў у лагерах дзесяць гадоў без права перапіскі нават з маці, вярнуўся цяжка хворым і неўзабаве памёр.
Надзіва цудоўную песню выконваў калісьці Віктар Вуячыч. У словах яе ўражвае яркі вобраз, здавалася б, сціплай расліны:
Полымя ружовых верасоў.
Я да соснаў, пэўна б, не прыйшоў,
Калі б лета сум мой загаіла,
Калі б восень зноў не запаліла
Полымя ружовых верасоў.
Вёсны, вёсны, пералескі...
Ва ўспамінах узышлі пралескі.
Пад дажджамі восеньскай расы
Хай жа расцвітуць зноў верасы.
Аўтарам гэтых слоў з’яўляецца Іосіф Скурко (1938–1989), хроснік Максіма Танка, таксама родам з вёскі Пількаўшчына Мядзельскага раёна. У 1972 годзе песня «Полымя ружовых верасоў» была прызнана найлепшай песняй на тэрыторыі Савецкага Саюза. Музыку напісаў Ігар Лучанок.
Адметны вобраз Верасовай Жанчыны стварыў Уладзімір Караткевіч у аповесці «Ладдзя Роспачы»:
«— Аднойчы я ўбачыў у палях Верасовую Жанчыну. Тую, што крыкамі палохае людзей, і потым абавязкова нехта памрэ.
— То ж бо ўсе кажуць, што ты важдаешся з д’яблам.
— Гэта нястрашна пасля некаторых жанчын... Дык вось, у яе былі распатланыя валасы, і крычала яна так, што ў людзей дрыжалі сэрцы. — Гервасій усміхаўся.
— А ты? — спытала Бона.
Галава Вылівахі пяшчотна схілілася.
— А я... пашкадаваў яе, пані матка. Яна была, відаць, прыгожая жанчына. І вось праблукала ўвесь век па верасовых пустках, палохаючы ўсіх жудаснымі воклічамі. Так і не зведала, якія паплавы за Дняпром, якое цёплае сена, як п’яніць віно, як не зразумееш, шэпт гэта ці шолах вярбы пад ветрам. Так і не зведала, як цвіце ружовы глог ля маёй камяніцы... Мне стала шкада яе. Мне шкада ўсіх — такое ўжо ў мяне сэрца».
Верасовая Жанчына сімвалізуе спрадвечны страх чалавека ў пераходны час дня — напрыклад, на змярканні. Напэўна, пісьменнік запазычыў вобраз з еўрапейскага фальклору, бо ў нас не так шмат верасовых пустак.
Цудоўныя радкі, дзе згадваецца верас, ёсць і ў вершы У. Караткевіча «Ты і я» (5 мая 1963 г.):
Пад дзявятым валам ветразь ніцы,
Верас, што агнём абняў пярун,
Павуцінка ў пекле навальніцы, —
Адкажы на вуха ўладару,
Як мне здужаць ураган і вецер,
Вечны мой, зацяты, страшны бой?
Як мне, моцнаму, пражыць на свеце
Без цябе, танюткай і слабой?
Верш быў надрукаваны ў зборніку «Мая Іліяда» (1969).
Расліна трапіла і ў назву першага і пакуль адзінага паэтычнага зборніка Алеся Спіцына «Цені верасоў» (2001). Верш з вобразам кветкі, па якім аўтар даў загаловак кніжцы, з’яўляецца выдатным узорам патрыятычнай лірыкі, дзе пра любоў да свайго краю сказана сціпла і без пафасу:
* * *
Світанак каралём панурым
Аб’едзе сонныя лясы,
Дзе на зямлі маёй пурпурна
Квітнеюць летам верасы.
Суквецці ў спёку уздухмяняць
Салодкі і снатворны пах,
Каб мрою абудзіць і памяць,
Затанчаць цені на імхах.
Старую нагадаюць прагу
Пад ціхай засенню бароў
Малітваў сведкі, клятваў, скаргаў —
Нямыя цені верасоў.
І на клінок вайны забытай
Адбітак ляжа іх красы,
І рог пакліча... І на бітву
Дадуць адвагі верасы.
І, можа, пырсне зноў з-пад сталі
Ці наша, ці чужая кроў, —
Яе ад позіркаў схаваюць
Нямыя цені верасоў.
Мячы, сутычкі, перамогі —
Мы тут спачнем ад іх ізноў,
На твары белым і знямоглым
Затанчаць цені верасоў.
І ўжо калі апошні выклік
Пальчаткай кінем смерці мы,
Дасць Бог — нас родны жвір засыпле
І нас укрыюць верасы.